Қазақстанда шетелдік қаржыландыруды бақылау жүйесін қайта қарау ұсынылды

Суретті түсірген Жаслан Жумабеков, parlam.kz (архив)

Депутат шетелдік мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың Қазақстандағы гранттық жобаларды қаржыландыруға қомақты қаражат бөлетінін атап өтті. Елімізде бұл қаражат есебінен жүзеге асырылып жатқан әлеуметтік маңызы бар жобалардың оң нәтижелері көп және олардың тиімділігіне ешқандай наразылық жоқ.

Алайда, Жарқынбек Амантайұлының айтуынша, бұл тетік кейде «жұмсақ күштің» құралы ретінде пайдаланылып жатады. Кейбір жағдайларда мұндай қаржыландыру қоғамдық келісімді әлсіретуге, отандық құндылықтар мен мемлекеттік мүдделерге қайшы келетін бөгде көзқарастарды ілгерілетуге бағытталуы мүмкін.

ҮЕҰ-ларды шетелдік қаржыландыруды бақылау саласына жасалған заңнамалық талдау бұл бағыттың айтарлықтай шектеулі екенін және мемлекет мүддесін тиісті деңгейде қорғай алмайтынын көрсеткен. Депутат бұған негіз болатын 4 негізгі фактіні алға тартты.

«Бірінші, қызмет түрлерінің шектеулі тізімі: Салық кодексінің 56-бабының 9-тармағына сәйкес, отандық және халықаралық ҮЕҰ өкілдіктері шетелдік қаржыландыру туралы ақпаратты мемлекеттік кірістер органдарына тек қызметтің 3 түрі бойынша ғана ұсынады: Заң көмегін көрсету; Қоғамдық пікірді зерттеу, сауалнамалар мен социологиялық зерттеулер жүргізу; Ақпаратты жинау, талдау және тарату. Осы тізімге кірмейтін өзге қызмет түрлерінің барлығы мемлекеттік органдардың бақылауынан тыс қалып отыр. Мысалы, мемлекет мүддесіне қайшы келетін жоба жай ғана «қайырымдылық қызмет» ретінде көрсетіліп, қаржыландырыла беруі мүмкін», деді депутат.

Депутаттың айтуынша, екіншіден банк құпиясы және ведомствоаралық байланыс нашар.

«Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитетінің банк операциялары туралы ақпаратқа қолжетімділігі жоқ және ол ҮЕҰ қызметін тікелей бақыламайды. Соның салдарынан қандай ұйымдардың салықтық есептілік тапсыруы қажеттігі туралы шешім қабылдай алмайды.

Шетелдік қаражаттың қозғалысын бақылау құқығы Қаржылық мониторинг агенттігіне, Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігіне және Ұлттық банкке берілген. Алайда, бұл органдардың ақпаратты жүйелі түрде ұсынуға немесе өзара алмасуға өкілеттігі жоқ. Ол тек жеке тұлғаларға қатысты Бас прокуратура арқылы салық органының сұрауымен ғана жүзеге асады. Осылайша, салық органдарының өзекті ақпаратқа тұрақты қолжетімділігі нормативтік тұрғыдан реттелмеген», деді Ж. Амантайұлы.

Депутаттың сөзінше, үшіншіден тізілім нақты жағдайды толық көрсетпейді.

«Салық органдары шетелдік қаржыландыру алатын тұлғалардың тізілімін жүргізіп, оны жарты жыл сайын жариялағанымен, бұл мәліметтер шынайы көріністі толық бермейді. Мысалы, 2026 жылдың наурыз айында Мемлекеттік кірістер комитеті 2025 жылдың екінші жартыжылдығы бойынша жариялаған кезекті тізілімге бар болғаны 155 шетелдік қаржыландыру алушы енгізілген. Олардың алған қаражаты шамамен 12 млрд теңгені құраған», деді ол.

Оның пікірінше, төртіншіден жауапкершілікке тарту күрделі.

«Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодекстің 460-1-бабында есепті уақытылы немесе толық ұсынбағаны үшін айппұлдан бастап қызметті тоқтата тұруға дейінгі жауапкершілік қаралған. Алайда, тәжірибеде ҮЕҰ өкілдері Салық кодексіндегі есептілік тек жоғарыда аталған 3 қызмет түріне ғана қатысты деген талапты алға тартып, өздерінің «кінәсіздігін» дәлелдейді. Бұл бапты іс жүзінде қолдануды қиындатып отыр», деді Жарқынбек Амантайұлы.

Депутаттың айтуынша, жүргізілген талдау мемлекеттік органдарда ҮЕҰ-лардың шетелдік қаржыландырылуы туралы объективті әрі толық ақпараттың жоқтығын, ал жедел ақпарат алмасу банк құпиясы қағидатымен шектелетінін көрсетті. Осыған байланысты, депутат Жарқынбек Амантайұлы Үкіметке келесі шараларды қарастыруды ұсынды:

«Біріншіден, уәкілетті органдардың қызмет түріне қарамастан барлық ҮЕҰ-ның шетелдік қаржыландырылуын бақылауына мүмкіндік беру үшін Салық кодексінің 56-бабы 9-тармағындағы нақтылаушы ережелерді алып тастау мәселесін қарастыру керек.

Екіншіден, ҮЕҰ-мен өзара іс-қимыл саласындағы уәкілетті орган мен жергілікті атқарушы органдардың шетелдік жобаларды іске асыруды бақылау жөніндегі өкілеттіктерін қайта қарау қажет.

Үшіншіден, мемлекеттік кірістер органдарының қаржылық мониторинг және банк қадағалауы органдарынан өзекті ақпаратты тұрақты негізде алу мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін олардың өкілеттіктерін кеңейту керек», деп сөзін ұсыныстармен түйіндеді депутат.