Қазақстанға вице президент не үшін керек саясаттанушы

— Ұлттық құрылтайдың бесінші отырысында Мемлекет басшысы елдің саяси жүйесіне қатысты ауқымды реформаларды жариялады. Бұл өзгерістер, сіздің ойыңызша, Қазақстанның болашағына қалай әсер етпек?

— Бұл реформалар өте маңызды, себебі олар ұзақ мерзімді перспективада мемлекеттік жүйенің құрылымына тікелей әсер етеді. Қазіргі уақытта біз жаһандық трансформациялар кезеңінен өтіп жатырмыз: қалыптасқан әлемдік тәртіп өзгеру үстінде, тіпті орныққан демократиялық дәстүрлері бар елдер де басқару модельдерін қайта қарап жатыр, яғни Қазақстан да объективті түрде динамикалық әрі бейімделген саяси жүйеге бет алып отыр.

— Негізгі айтылған жаңалықтардың бірі — вице-президент лауазымының енгізілуі. Ол саяси жүйенің тұрақтылығын нығайту үшін қандай рөл атқаруы тиіс?

— Президент өз сөзінде вице-президент мемлекет басшысымен бір командада жұмыс істеп, оның тапсырмаларын орындайтынын нақты атап өтті. Бұл президенттік басқару жүйесіне кіріктірілген тұлға. Мұндай модельдер әлем тәжірибесінде бар, мысалы, АҚШ-та президент пен вице-президент бір тандемде сайланып, бір бағдарламаны жүзеге асырады. Атқаратын функциялары бөлінуі мүмкін: Президент, мәселен, сыртқы саясат пен стратегиялық мәселелерге ынта қойса, вице-президент ішкі саясат, әлеуметтік-экономикалық және гуманитарлық бағыттарда, сондай-ақ қоғаммен өзара әрекетте болады.

— Заң шығару билігі қалай өзгереді?

— Президент Парламентті реформалауды бастады — екіпалаталы жүйеден бірпалаталыға көшу жоспарланған. Парламентке жаңа атау — Құрылтай ұсынылып отыр, бұл біздің саяси мәдени дәстүрімізге сәйкес келеді. Сонымен қатар қоғамдық кеңесті, яғни Халық кеңесін ресми, тұрақты ұйым ретінде жасау қарастырылған.

— Бұл форматтар іс жүзінде сынақтан өтті ме?

— Иә. 2019 жылдан бастап Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі, кейін Ұлттық құрылтай кезең-кезеңімен жұмыс істеді. Оған қоғам қайраткерлері, сарапшылар, әртүрлі әлеуметтік, этникалық және діни топтардың өкілдері қатысты. Бұл алаңдар қоғамдағы ең өзекті мәселелерді талқылап, заңнаманы азаматтардың нақты сұраныстарына бейімдеуге мүмкіндік берді.

— Ал Парламенттің рөлі қалай өзгеруі керек?

— Парламент тек заң шығару қызметіне ынта қойып, терең әрі жүйелі жұмыс істеуі тиіс. Қазіргі таңда депутаттардан көбіне ақпараттық оқиғаларға, сыртқы мәлімдемелерге немесе даулы мәселелерге бірден жауап беру талап етіледі, салдарынан бұл олардың назарын негізгі функциядан басқа жаққа аударады. Мұндай мәселелерге қоғам қайраткерлері мен сарапшылар жауап бере алады, ал депутаттар заң сапасына басымдық беруі керек.

— Бірпалаталы Парламенттегі 145 депутат пен 8 комитет арасындағы мүдде бірдей қорғалуы үшін қалай жұмыс істейді?

— Сан жағынан бұл оңтайлы конфигурация. Бірақ Парламенттің беделді болуының басты шарты — депутаттардың саны емес, нақты саяси бәсеке. «Күшті Президент — ықпалды Парламент — есеп беретін Үкімет» президенттік формуласының жүзеге асуы үшін партиялық жүйені дамыту қажет.

Сайлау және партиялық заңнамаға өзгерістер енгізу, жаңа партияларды тіркеу мүмкіндіктерін кеңейту керек. Парламентте әртүрлі бағдарламалар мен даму көзқарастары ұсынылуы маңызды. Депутат корпусының сапасы қоғамның сенімін тудыруы тиіс.

— Жаңа институттар азаматтардың билікке сеніміне және демократиялық тәжірибелердің дамуына қалай әсер етеді?

— Сенім — екі жақты процесс. Билік қоғамның сеніміне лайық болуы керек, ал қоғам жауапкершілікті өз мойнына алып, белсенділік танытқаны жөн. Ауқымды реформалар азаматтық қоғамға белсенді болыңыздар, бастамалар ұсыныңыздар, диалогқа қатысыңыздар, елдің болашағын ойлаңыздар деген белгі іспеттес. Президенттің айтпағы да дәл осы: Қазақстанның дамуына бірлесе ат салысуға шақыру.

Ұлттық құрылтайдың V отырысында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа Парламенттің 5 жылға сайланатынын айтты. 

Сондай-ақ мемлекеттік құрылымдардың мүшелерін тағайындау тек Парламенттің келісімімен ғана жүзеге асырылатын болады.