Вице президент институты Қазақстанға не береді

Саясаттанушы Бөріхан Нұрмұхамедтің айтуынша, вице-президент лауазымын енгізу арқылы Мемлекет басшысы басқару жүйесінің тұрақтылығын күшейтпек.

– Ең алдымен, вице-президент басқару тұрақтылығының кепілі ретінде көрінеді. Ол қызметін Президент айқындайтын мандат шеңберінде жүзеге асырады. Бұл басқару жүйесінің икемділігін арттыруға мүмкіндік береді, – дейді ол.

Сарапшының пікірінше, вице-президенттің негізгі функцияларының бірі – Президент пен Парламент арасындағы институционалдық байланысты күшейту.

– Парламенттің рөлі күшейген жағдайда заң шығарушы мен президенттік биліктің өзара әрекеті шешуші мәнге ие болады. Вице-президент осы байланыста жүйелі диалогты қамтамасыз етеді, – дейді Бөріхан Нұрмұхамед.

Сыртқы саясатта да институттың маңызы ерекше болмақ.

– Халықаралық форумдар мен келіссөздерде мемлекеттің атынан өкілдік ету Президенттің уақытын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді және елдің халықаралық белсенділігін арттырады. Бұл ретте вице-президент Мемлекет басшысын алмастырмайды, оның толық өкілетті өкілі ретінде әрекет етеді, – деп атап өтті сарапшы.

Институционалдық тұрғыдан алғанда, вице-президент лауазымы билік иерархиясын нақтылай түседі.

– Көп жағдайда бейресми ықпал орталықтары өкілеттіктердің айқын бөлінбеуінен пайда болады. Ал вице-президенттің мәртебесі басқаруды ашық әрі түсінікті етеді, – деді Бөріхан Нұрмұхамед.

Оның айтуынша, бұл институт президенттік билікті әлсіретпейді.

Мемлекет тарихы институтының директоры, саясаттанушы, PhD, қауымдастырылған профессор Нұрбек Пұсырманов бастаманы президенттік модельдің эволюциялық дамуы ретінде бағалайды.

– Соңғы бес жылдағы реформаларды ескерсек, бұл «суперпрезиденттік» модельден кезең-кезеңімен кетудің белгісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Президент билігінің ұжымдық сипатын арттыру азаматтық сенімді күшейтеді. Вице-президент өз кезегінде президент институты ішінде тепе-теңдік сақтаушы рөл атқаруы ықтимал, – дейді ол.

Сарапшы бұл өзгерісті «жеке биліктен – институционалдық басқаруға» көшу деп сипаттайды.

Профессор Қазақстан Конституциясының тарихына да назар аударады.

– Конституция 7 рет өзгертілді. Бірақ 94-баптың 2-тармағындағы вице-президентке қатысты норма өзгеріссіз қалды. Демек, бұл лауазым жойылғанымен, негізгі заңда сақталып келді. Бұл норманы қайта жандандырудың уақыты жеткенін білдіреді, – дейді ол.

Оның пікірінше, вице-президент лауазымы билік транзитін заңды әрі үйлесімді жолмен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

– Президент мерзімінен бұрын орнынан кеткен жағдайда Құрылтай спикерінің билікті алуы логикалық қайшылық тудыруы мүмкін. Себебі Президент сайлауында басқа саяси күш ұсынған кандидат жеңуі мүмкін, ал парламент сайлауында оппозициялық күш алға шығуы ықтимал. Қарама-қарсы ұйымдардың өкілдері бір-бірін тек сайлауда алмастыруы тиіс. Сол себепті вице-президент билік арасындағы үйлесімділікті жалғастырушы тұлға ретінде көрініс табады. Осы тұрғыдан алғанда, ол қазіргі Сенат төрағасы мен Мемлекеттік кеңесші лауазымдарының кейбір функцияларын өзіне алады, – дейді ол.

Әлемдік тәжірибеде институт тиімділігін дәлелдеген.

– АҚШ-та вице-президенттік механизм бірнеше рет дағдарыссыз іске асты. Түркияда бұл институт президенттік вертикальды нығайтты. Латын Америкасында тұрақтандырушы рөл атқарды, – дейді Нұрбек Пұсырманов.

Ғалым Венесуэлладағы соңғы жағдайды мысал ретінде келтіреді.

– Биыл Венесуэлада ел президенті Николас Мадуроның билігі дүрбелеңге ұшыраған кезде вице-президент Делси Родригес Конституциялық нормаларға сәйкес уақытша мемлекет басшысы міндетін атқарды. Осы арқылы елдің әкімшілік басқару жүйесінің толықтай тоқтап қалуына жол берілмеді. Салыстырмалы талдау көрсеткендей, вице-президент институтының тиімділігі тек конституциялық нормалармен емес, саяси өзара әрекеттесу тәжірибесімен анықталады, – дейді ол.

Қазақстанда вице-президент институты бұрын да болған. Ол 1991 жылы енгізіліп, 5 жылдан соң қайта жойылды. Сарапшы бұл қызметті ел тарихында жалғыз рет Ерік Асанбаев атқарғанын еске салды.

– 1991-1996 жылдары вице-президент лауазымы балама билік орталығы болған жоқ. Ол өтпелі кезеңде заңдылықты қамтамасыз етуге және өкілдік функцияларды орындауға бағытталды. Сондықтан 1996 жылы бұл институт саяси шешіммен оңай жойылды, – дейді сарапшы.

Саясаттанушының пікірінше, араға 30 жыл салып лауазымды қайта жаңғырту идеясының көтерілуі елде саяси жүйенің дамып келе жатқанын көрсетеді.

Ұлттық құрылтайдың V отырысында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев тағы қандай мәселелер көтергенін мына жерден оқуға болады.