Қазақстанның жасыл энергетикасы: жел, күн және су қанша ток береді

Qazaq24.com, Tengrinews.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып ақпарат бөліседі..

2013 жылы Қазақстанда "жасыл" экономикаға көшуі жөніндегі тұжырымдама бекітілді. Арада 13 жыл өткенде бұл жоспар қалай жүзеге асып жатыр және біз "жасыл" әдістермен қанша электр энергиясын өндіріп отырмыз?

Сол кезде Тұжырымдама мақсаты "жаңа формациядағы экономикаға көшу мақсатында терең жүйелі өзгерістер" негізін қалау болатын. Айтылуы күрделі көрінгенімен, осы құжат көмегімен Қазақстан қоршаған ортаға түсетін салмақты азайтып, табиғи ресурстардың тозуын тежей отырып, әлемнің ең дамыған 30 елінің қатарына кіруі тиіс еді.

"Жасыл" экономикаға көшудің басым міндеттері мыналар болды:

су, жер, биологиялық және басқа да ресурстарды пайдалану мен басқару тиімділігін арттыру, қолданыстағы инфрақұрылымды жаңғырту және жаңасын салу, сондай-ақ басқа да көптеген шара.

2016 жылдың өзінде жаңартылатын көздер елдегі жалпы электр энергиясын өндіру көлемінің небәрі 0,98 пайызын ғана құраған еді. Дегенмен жоспарлар айтарлықтай ауқымды болды - 2030 жылға қарай бұл үлесті 15 пайызға, ал 2050 жылға қарай 50 пайызға жеткізу көзделді.

Сонымен қатар, 2017 жылы Астанада өткен EXPO көрмесінің қандай ұрандармен өткені де есімізде. Негізгі тақырып "болашақ энергиясы" деп жарияланды. Әрине, көрмедегі барлық дерлік павильон "жасыл" энергетика мен табиғи ресурстарды ұтымды пайдалануға арналды.

2024 жылы "жасыл" экономикаға көшу Тұжырымдамасы жаңарып, өзекті зерттеулер мен алға қойған мақсаттарды іске асырудың заманауи тәсілдері қосылды.

Tengrinews.kz редакциясы бұл саланың дамуы 2026 жылы қандай кезеңде екенін талдап көрді. Ол үшін біз Алматы облысына барып, жел мен күн энергиясынан электр қуатын өндіретін нысандарды өз көзімізбен көрдік, сондай-ақ Қазақстанның Энергетика министрлігінен өзекті ақпарат алдық.

Жел және күн электр станциялары: олар Алматы облысында қалай жұмыс істеп тұр?

Алматы облысының әкімшілік орталығы - Қонаев қаласы маңында жаңартылатын табиғи көздерден энергия алатын нысандар аз емес. Солардың ішіндегі ең ірі әрі қуаттыларының бірі - Қапшағай ГЭС-і. Биыл жазда біз бұл гидроэлектр станциясына барып, оның қалай жұмыс істейтіні туралы егжей-тегжейлі айтып берген едік. Сондықтан бұл материалда біз жел (ЖЭС) және күн электр станцияларына (КЭС) назар аударамыз.

Жел энергиясы

Қапшағай тасжолымен Қонаев қаласы жанынан өткенде, мына жел генераторларын көрген боларсыз:

Фото: ©️ Tengrinews.kz / Никита Данилин

Жел генераторларының құрылымы сырт көзге көрінгендей күрделі емес. Олардың негізгі міндеті - кинетикалық энергияны ротордың механикалық айналу энергиясына, кейін оны электр энергиясына айналдыру. Бұл процесс ең жоғарғы бөлігінде орналасқан электр генераторының көмегімен жүзеге асады.

Фото: ©️ Tengrinews.kz / Никита Данилин

Жақынырақ барғанда, мұнараның жанында орнатылған шкафты көреміз - оның ішінде күштік контакторлар мен басқару тізбектері бар.

Фото: ©️ Tengrinews.kz / Никита Данилин

Өлшемі таңғалдыратын бұл құрылғылардың маңына баруға ешқандай кедергі жоқ, олар қоршаумен шектелмеген.

Фото: ©️ Tengrinews.kz / Никита Данилин

Бірыңғай мемлекеттік жылжымайтын мүлік кадастры (БМЖМК) деректеріне сәйкес, бұл жел генераторлары орналасқан жер учаскесі уақытша ақылы ұзақ мерзімді пайдалануға берілген. Жердің нысаналы мақсаты - "жел электр станциясын салу және оған қызмет көрсету үшін".

Учаскенің құқық иесі - "Аннар" ЖШС. Ашық дереккөздерде, дәл осы серіктестіктің кезінде мұнда "Қуаттылығы 4,5 мегаватт болатын жел электр станцияларының құрылысы" жобасын жүзеге асырғаны айтылған. Бұл 2018 жылы ЖЭК (жаңартылатын энергия көздері) жобаларын іріктеудің аукциондық механизмі іске қосылғанға дейін болған еді.

Күн энергиясы

Ал оның іргесінде аукциондық механизм енгізілгеннен кейін салынған күн электр станциясы орналасқан. Мұндай нысандарды салуға арналған сауда-саттық ең тиімді жобаларды ашық іріктеуге және электр энергиясына нарықтық бәсекелестік бағаларды қалыптастыруға бағытталған. Мұндай аукциондарда бір киловатт-сағат үшін ең төмен бағаны ұсынғандар жеңіске жетеді. Оған қазақстандық компаниялар да, шетелдік компаниялар да қатыса алады.

Бұл жағдайда 2018 жылғы маусымда киловатт-сағатына 28,99 теңге бағасымен "ТехноБазальт" ЖШС жеңімпаз атанды. Бұл күн электр станциясы үш мегаватт қуатқа есептелген.

Фото: ©️ Tengrinews.kz / Никита Данилин

Қонаевтағы тағы бір күн электр станциясы Қапшағай тасжолынан анық көрінеді. Жанынан өткенде, бұл панельдердің күннің орналасуына қарай қалай бұрылатынын байқаған боларсыз.

Фото: ©️ Tengrinews.kz / Никита Данилин

Бұл жер учаскесі "Самұрық-Энерго" АҚ-ның еншілес ұйымы болып табылатын "Samruk-Green Energy" ЖШС-нің уақытша өтеулі ұзақ мерзімді пайдалануында. Ал қуаттылығы екі мегаватт болатын электр станциясының өзі 2013 жылы іске қосылған болатын.

Күн панельдері мен инверторлар орналасқан аумақ қоршаумен қоршалып, мұқият күзетіледі.

Фото: ©️ Tengrinews.kz / Никита Данилин

Біз ішке кіруге әрекет жасаған жоқпыз, алайда сыртқа шыққан күзетші қоршаудағы белгіге сілтеп, бұл жерде түсірілім жасауға болмайтынын ескертті және "102" қызметін шақыратынын мәлімдеді. Дегенмен қанша мұқият қарасақ та, ондай белгілерді көзіміз шалмады.

Фото: ©️ Tengrinews.kz / Никита Данилин

Жасыл энергия қайда кетеді?

Көргендерімізден кейін бірнеше сұрақ туындайды:

біз түсірген КЭС пен ЖЭС қанша электр энергиясын өндіреді және ол кейін қайда бағытталады.

Ашық дереккөздерден "Алатау Жарық Компаниясы" (АЖК) АҚ жариялаған 2021 жылғы жылдық есепті таптық. Бұл компания Алматы мен Алматы облысының тұтынушыларына электр энергиясын жеткізуді және бөлуді жүзеге асырады.

Өкінішке қарай, кейінгі жылдары мұндай есептер ашық дереккөздерде жарияланбаған. Бірақ бес жыл бұрынғы осы құжаттың арқасында жүйенің қалай жұмыс істейтінін және қанша электр энергиясы өндірілетінін түсінуге болады.

Сонымен, 2021 жылы АЖК жаңартылатын энергия көздері (ЖЭК) саласында жұмыс істейтін 15 заңды тұлғаға электр энергиясын беру бойынша өтеусіз негізде қызмет көрсеткен. Олардың арасында бізге бұрыннан таныс компаниялар да бар.

Мысалы, "Аннар" ЖШС 4,742 миллион киловатт-сағат электр энергиясын берді. "ТехноБазальт" ЖШС - 5,957 миллион киловатт-сағат. Ал "Samruk-Green Energy" ЖШС - 3,877 миллион киловатт-сағат.

Осылайша, егер сіз Алматы немесе Алматы облысында тұрсаңыз, онда қандай да бір жолмен жел мен күн энергиясынан алынған электр жарығын пайдаланған болуыңыз мүмкін.

Бұл сандар нені білдіреді? Электр станциясының мегаваттпен көрсетілген қуаты оның бір мезгілде қанша электр энергиясын бере алатынын көрсетеді. Мысалы, қуаты 100 мегаватт станция толық қуатта бір сағат жұмыс істегенде 100 мегаватт-сағат электр энергиясын өндіре алады (мұны біз электр энергиясын есептеуге дағдыланған киловатт-сағатқа айналдырған жөн: бір мегаватт-сағатта 1000 киловатт-сағат бар). Сонымен, егер киловатт-сағат станцияның белгілі бір уақыт ішінде қанша энергия өндіргенін көрсетсе, мегаватт - оның қаншалықты қуатты екенін және дәл қазіргі сәтте қанша бере алатынын білдіреді.

Қазақстандағы ЖЭК үлесі: жел, күн және су қанша электр энергиясын береді?

Энергетика министрлігі тиісті сауалға берген жауабында 2025 жылдың қорытындысы бойынша ЖЭК нысандары 8,621 миллиард киловатт-сағат немесе елдегі жалпы электр энергиясы көлемінің жеті пайызын өндіргенін хабарлады.

Бұл көп пе әлде аз ба? Қарапайым адамға бұл сандарды бағалау қиын, сондықтан түсінікті болу үшін салыстырмалы мысал келтірейік.

Энергетика министрлігі мәліметінше, 2024 жылы Алматы мен Алматы облысы бірлесіп 11,7 миллиард киловатт-сағат электр энергиясын тұтынған. Бұл Қазақстандағы барлық ЖЭК нысандары бір жылда өндірген 8,621 миллиард киловатт-сағат энергия теориялық тұрғыдан Алматы мен Алматы облысын тоғыз айға жуық электрмен қамтамасыз етуге жететінін білдіреді.

Мәселен, 2025 жылы жел электр станцияларында 5380,02 миллион киловатт-сағат өндірілді. Күн станцияларында - 2042,6 миллион киловатт-сағат. Гидроэлектр станцияларында - 1195,9 миллион киловатт-сағат. Биологиялық электр станциялары жүйеге 2,79 миллион киловатт-сағат энергия әкелді.

Анықтама: БиоЭС (биологиялық электр станциясы) органикалық қалдықтарды қайта өңдеу арқылы электр және жылу энергиясын өндіреді. Онда шикізат ретінде ауыл шаруашылығы қалдықтары (қи, құс саңғырығы), тамақ өнеркәсібі немесе қатты тұрмыстық қалдықтар пайдаланылады. Оларды биогазға айналдыру анаэробты (ауасыз) ашу арқылы жүзеге асырылады. Алынған биогаз когенерациялық қондырғыларда жағылып, ток пен жылу өндіреді.

Бұл ретте 2026 жылдың 8 айында жаңартылатын энергия көздері (ЖЭК) нысандарынан алынған электр энергиясының көлемі 6,903 миллиардты немесе елде өндірілген жалпы электр энергиясы көлемінің 8,4 пайызын құрады. Жел электр станциялары әлі де көш бастап тұр.

Фото: ©️ Tengrinews.kz / Никита Данилин

Сондай-ақ Энергетика министрлігі бұдан 10 жыл бұрын - 2016 жылдың қорытындысы бойынша - ЖЭК-тен өндірілген электр энергиясы 0,928 миллиард киловатт-сағат немесе жалпы көлемнің 0,98 пайызы болғанын еске салды.

2016 жылдан бастап Қазақстанда жалпы қуаты 3 473,6 мегаватт болатын ЖЭК пайдаланатын 128 нысан іске қосылды, оның ішінде:

1 985,7 мегаватт 66 жел электр станциясы (ЖЭС), 159 мегаватт 16 гидроэлектр станциясы (ГЭС), 1 318,94 мегаватт 43 күн электр станциясы (КЭС), 1,42 мегаватт екі биологиялық электр станциясы (БиоЭС).

Қорыта айтқанда, бүгінде республикада белгіленген қуаты 3 758,22 мегаватт болатын 170 ЖЭК нысаны жұмыс істеп тұр.

"Жасалған жағдайлардың арқасында жаңартылатын энергетика тұрақты өсім көрсетіп отыр, мәселен, кейінгі 10 жылда ЖЭК нысандарының белгіленген қуаты 15 еседен астам (2016 жылғы 251,5 мегаваттан 2026 жылдың аяғына қарай 3 782,82 мегаватқа дейін), ал ЖЭК нысандарының саны төрт еседен астам (42-ден 172 нысанға дейін) артты", - деп мәлімдеді министрліктегілер.

Сондай-ақ шенеуніктер 2016 жылдан бері бұл салада 1 403 жұмыс орны ашылғанын, оның 216-сы әйелдер, ал 1 187-сі ерлер үшін екенін атап өтті.

ЖЭК қай өңірлерде жақсы дамыған?

Энергетика министрлігі мәліметінше, 2025 жылы жаңартылатын энергия көздерін пайдалану нысандарынан электр энергиясын өндіру бойынша Ақмола және Жамбыл облыстары, сондай-ақ Жетісу облысы көш бастады.

Өңірлер бойынша толық тізім төмендегідей:

Ақмола облысы - 1,63 миллиард киловатт-сағат; Жамбыл облысы - 1,5 миллиард киловатт-сағат; Жетісу облысы - 0,929 миллиард киловатт-сағат; Алматы облысы - 0,734 миллиард киловатт-сағат; Қарағанды облысы - 0,615 миллиард киловатт-сағат;; Ақтөбе облысы - 0,526 миллиард киловатт-сағат; Түркістан облысы - 0,552 миллиард киловатт-сағат; Абай облысы - 0,440 миллиард киловатт-сағат; Қостанай облысы - 0,374 миллиард киловатт-сағат; Атырау облысы - 0,263 миллиард киловатт-сағат; Шығыс Қазақстан облысы - 0,263 миллиард киловатт-сағат; Маңғыстау облысы - 0,233 миллиард киловатт-сағат; Алматы - 0,175 миллиард киловатт-сағат; Ұлытау облысы - 0,169 миллиард киловатт-сағат; Қызылорда облысы - 0,151 миллиард киловатт-сағат; Шымкент - 0,039 миллиард киловатт-сағат; Солтүстік Қазақстан облысы - 0,022 миллиард киловатт-сағат.

Тізімде Астана, Павлодар және Батыс Қазақстан облыстары жоқ екенін байқаған боларсыз. Олар министрліктің сауалымызға берген жауабында аталмаған.

Қазақстанның жасыл энергиясы: жоспарда не бар?

Бұған дейін жазғанымыздай, 2018 жылдан бастап Қазақстанда ЖЭК инвесторлары мен жобаларын іріктеудің аукциондық механизмі жұмыс істейді. Энергетика министрлігі мәліметінше, содан бері ЖЭК жобалары үшін электронды форматта халықаралық сауда-саттықтар да өткізіліп келеді.

"Сауда-саттыққа 14 елден 260-қа жуық компания қатысты: Қазақстан, Қытай, Ресей, Түркия, Германия, Франция, Болгария, Италия, БАӘ, Нидерланды, Малайзия, Испания, Сингапур, Оңтүстік Корея", - деп бөлісті ведомство өкілдері.

Фото: ©️ Tengrinews.kz / Никита Данилин

Министрлікте жалпы қуаты 6,7 гигаватт болатын 2024–2027 жылдарға арналған осындай аукциондар жоспары бекітілген, оның ішінде 2025 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша жалпы қуаты 4 540 мегаватқа аукцион өткізілген.

"Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің 2026 жылғы 16 ақпандағы № 69-н/қ бұйрығына сәйкес, 2026 жылы 915 мегаватт белгіленген қуат шығарылды, оның ішінде: ЖЭС - 450 мегаватт, КЭС - 265 мегаватт, ГЭС - 200 мегаватт", - дейді шенеуніктер.

Сонымен қатар, Жаңартылатын энергия көздерін қолдау жөніндегі есеп айырысу-қаржы орталығымен жасалған келісімшарттар мен екіжақты шарттарға сәйкес, жалпы қуаты 3013,921 мегаватты құрайтын 97 ЖЭК жобасын пайдалануға беру жоспарланған:

қуаты 707,52 мегаватт болатын 72 ГЭС; қуаты 2077 мегаватт болатын 16 жел электр станциясы; қуаты 220,001 мегаватт болатын жеті КЭС; қуаты 9,4 мегаватт болатын екі БиоЭС.

"Сондай-ақ қазіргі уақытта Total Eren, Masdar, China power international holding, China Energy, Tumar Commerce сияқты стратегиялық халықаралық инвесторлардың қатысуымен жалпы қуаты 4,8 гигаватты құрайтын ірі жобаларды іске асыру мәселелері пысықталып жатыр. Жаңартылатын энергетика саласындағы көшбасшы саналатын бұл компаниялар еліміздегі түрлі жобаларға инвестиция салуға қызығушылық танытты", - дейді министрліктегілер.

Қорытындылай келе, шенеуніктер электр энергетикасы саласын дамытудың 2035 жылға дейінгі бекітілген іс-шаралар жоспарына сілтеме жасады, оның аясында ЖЭК-тің кемінде 8,4 гигаватт жалпы қуатын іске асыру жоспарланып отыр.

Бұл ретте Қазақстан Энергетика министрлігі жаңартылатын энергетика экологиялық жүктемені біртіндеп азайтудың негізгі бағыттарының бірі болып қала беретініне сендірді. Алайда мемлекет теңгерімділік принципін ұстанады: жасыл қуаттарды кезең-кезеңімен жоспарлы түрде арттырумен қатар, "таза көмір" технологияларын қолдана отырып, сенімді базалық генерацияға да көңіл бөлініп жатыр.

Энергия тапшылығы бар ма және оны не істеу керек?

Сол министрлік мәліметінше, бүгінде Қазақстанда жалпы электр энергиясын өндіру көлемі 87,684 миллиард киловатт-сағатты құраса, ал тұтыну көлемі 88,773 миллиард киловатт-сағатқа жеткен.

Осылайша, біз бір миллиард киловатт-сағаттан астам айырмашылықты көріп отырмыз.

"Туындаған 1,089 миллиард киловатт-сағат айырмашылық пен электр энергиясының тапшылығы импорт және көршілес мемлекеттерден келетін теңгерімдеуші ағындар есебінен жабылады", - деп түсіндіреді шенеуніктер.

Жыл басында Қасым-Жомарт Тоқаев энергетикалық өзін-өзі қамтамасыз ету мәселелері мемлекеттік саясаттың маңызды бөлігі ретінде қарастырылуы тиіс екенін атап өткен болатын.

"Қазақстандағы 123,1 миллиард киловатт-сағат көлеміндегі электр энергиясын өндіру барлық жоспарымызды сәтті орындау үшін анық жеткіліксіз", - деді Тоқаев қаңтарда өткен Ұлттық құрылтайдың V отырысында.

Қазақстан шынымен де мезгіл-мезгіл энергия тапшылығын сезініп тұрады. Қазақстанның оңтүстігі әлі күнге дейін энергия тапшылығын бастан кешіріп отырғаны және электр энергиясының едәуір бөлігін солтүстік өңірлерден алатыны белгілі.

Сонымен қатар, Қазақстан Орталық Азия елдерінің біріккен энергия жүйесіне қосылған - егер мемлекеттердің бірінде шамалы тапшылық туындаса, көршілес энергия жүйелері оны өтеуге автоматты түрде көмектеседі. Олардың бір-бірімен қаншалықты тығыз байланысты екенін тамызда болған және жаппай блэкаутқа әкеп соқтырған апат айқын көрсетті.

Іркілістер тек бізде ғана емес, Қырғызстан, Өзбекстан және Тәжікстанда да тіркелді. Мұндай жағдай 2022 жылдың қаңтарында да болған еді, ол кезде Алматы, Бішкек және Ташкент бір сәтте жарықсыз қалды.

2026 жылғы тамыздағы блэкаут салдарынан Алматыда бағдаршамдар өшіп, жолдарда кептеліс пайда болды. Фото: ©️ Tengrinews.kz

Көрші елдер электр энергиясының жетіспеушілігін өтеуге көмектесіп жатқанымен және бұл әзірге жеткілікті болса да, энергия тұтынудың жылдан-жылға өсіп жатқанын ескермеуге болмайды.

Бұл мәселені шешуде жаңартылатын энергия көздері көмектесе ала ма?

Әрі иә, әрі жоқ. ЖЭК сөзсіз арзан электр энергиясын береді, оның үстіне табиғатқа зиян келтірмейді. Бірақ су, күн және жел тұрақсыз - мұнда әрдайым маусымдық фактор бар. Бұл ЖЭК тиімсіз дегенді білдірмейді.

Халықаралық сарапшылар жаңартылатын энергия көздері жобаларын енгізу қажет, бірақ ол энергия өндірудің неғұрлым тұрақты әдістерімен теңгерімде болуы тиіс деген пікірде. Сондықтан Қазақстанда көмір генерациясынан бас тартуды жоспарлап отырған жоқ және "таза көмір" технологияларын енгізуге ұмтылып жатыр, сондай-ақ атом энергетикасын дамытуды ұйғарды.

Фото: ©️ Tengrinews.kz / Никита Данилин

Жақында Tengrinews.kz редакциясы Алматыдағы ГЭС каскадынан репортаж жасаған болатын, ол негізінен жаңартылатын көз болып саналады және таза әрі арзан электр энергиясын өндіреді.

Алайда оның 43,7 мегаватт болатын жалпы белгіленген қуаты сол Алматыдағы ЖЭО-2-ден (қазіргі уақытта көмірмен жұмыс істейді, бірақ параллельді түрде газға ауыстырылып жатыр) едәуір төмен, оның белгіленген қуаты - 510 мегаватт. Сонымен қатар, соңғысы маусымдылыққа тәуелді емес.

Ал ГЭС каскадының өнімділік шыңы мұздықтар еріген кезде, яғни көктемнен күзге дейінгі кезеңге сәйкес келеді.

Фото: ©️ Tengrinews.kz / Никита Данилин

Бұл ретте осы нысанның бас инженері Серік Қалиев ГЭС каскадының маңыздылығын былай түсіндірген болатын:

"43,7 мегаватт аз сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ 1986 жылы ірі апат болып, Алматының барлық дерлік станциясы тоқтап қалғанда, дәл осы ГЭС каскады желілер арқылы Алматы ЖЭО-2-нің өз мұқтаждықтарын электрмен қамтамасыз еткен болатын. Ол кезде бұл станцияны іске қосуға және бүкіл жүйені қайта жандандыруға көмектесті. Яғни, ГЭС каскады өзіндік бір "құтқарушы" болып табылады", - деді Қалиев, қуаттылықтағы айырмашылық қандай да бір станцияның қаншалықты маңызды екеніне әсер етпейтінін ұқтырып.

Жел және күн электр станциялары газ, көмір немесе атом станциялары сияқты көп мөлшерде электр энергиясын өндірмейді, бірақ соған қарамастан, олар энергия жүйесінің маңызды элементтері болып табылады.

"Жасыл экономикаға" көшу тұжырымдамасында белгіленген мақсаттардан қалып қоймау үшін Қазақстан 2030 жылға қарай ЖЭК үлесін қазіргі 8,4 пайыздан 15 пайызға дейін арттыра ала ма?

Тиісті жобалардың пайда болып жатқанын көріп отырмыз, бірақ олар біз қалағандай тез емес. Өткен 10 жыл ішінде энергия жүйесіндегі жаңартылатын көздердің үлесі 7,42 пайыздық тармаққа өсті. Егер іс осындай қарқынмен жалғаса берсе, үлгеру қиын болады.

Авторы: Никита Данилин

Аударған: Дина Шәріпхан