Қолдағы қазынаны ұқсата алмай жүрміз

Egemen.KZ парақшасынан алынған деректерге сүйене отырып, Qazaq24.com жаңалық жариялайды..

Қазақ елі Менделеев кестесінде түзілген элементтердің 99-ына малынып-ақ тұр. Бірақ жерасты байлығын дұрыс ұқсата алмай жүргеніміз – елдігімізге сын. Жел турбиналарынан бастап, смартфон мен жойғыш ұшақтарға дейін қолданылатын минералдар қоры – шикізатқа тәуелділіктен құтылудың басты тетігі. Биыл сирек кездесетін металдардың тағы бір бөлігі мемлекетімізде табылды деуі мұң екен, әлемнің назары елімізге ауды.

Суретті түсірген – Ерлан ОМАР, «EQ»

Қазақстан халқына Жолдауында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев елімізде ауқымды аэро-геофизика зерттеулері әбден ескіргенін, цифрлық құралдарды пайдалана отырып, жер қойнауының заманауи картасын жасайтын уақыт келгенін айтты. «Мұндай қадам кен орындарының әлеуетін жаңа сапалық тұрғыдан бағалауға мүмкіндік береді. Бұл жұмысқа да халықаралық сарапшыларды тартуға болады. Әрине, ғылыми негізі болмаса, барлау жұмысын ойдағыдай жүргізу мүмкін емес», деді Мемлекет басшысы.

Ел аумағында 124-ке жуық сирек кездесетін металдың кен орындары анықталған. Никель, кобальт, мырыш, ванадий, қалайы, вольфрам және басқаларды қоса алғанда, 10 аса маңызды минерал бойынша 30-дан астам келісімшарт жасалған.

2023 жылы Қазақстан сирек және жерде сирек кездесетін металдардың баланстық қоры туралы деректерді ашық жариялай бастады. Депутат сауалына жауап берген Премьер-министр О.Бектенов Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің мемлекеттік құпияларының ведомстволық тізбесіне өзгерістер енгізіліп жатқанын айтқан. 2021 жылы литий, тантал, ниобий және басқа да бірқатар элементтің қоры құпия мәліметтер тізімінен алынған. Осылайша, сирек кездесетін металдарды өндірудің төменгі салық ставкалары 1-ден 7,8% -ға дейін белгіледі. Оның алдында Өнеркәсіп және құрылыс вице-министрі Иран Шархан Ұлттық экономика министрлігі базасында зертхана құру жоспарланып отырғанын мәлімдеген. Вице-министрдің айтуынша, зертхана шикізат құрамында қандай қоспалар ілесіп бара жатқанын бақылауға мүмкіндік береді.

Биыл елімізде сирек металдардың ірі қоры табылғаны жөнінде ақпарат әлемге тарағанын жоғарыда айттық. Бұл жаңалықтан кейін әлемнің алпауыт мемлекеттері елімізге қызығушылық таныта бастады. Олардың серіктестік ретіндегі ұсыныстары елімізді заманауи технологиядан алыстатып, шикізаттық шеңберден шығармауға басымдық бере ме деген қауіп бар.

Сарапшы Арман Бейсембаевтың айтуынша, еліміз тағы таңдау жолында тұр. Оның бірі – технологиялық дербестікке ұмтылу, екіншісі – сыртқы капиталдың шартын қабылдап, геосаяси тәуелділікке түсу.

А.Бейсембаевтың айтуынша, сирек кездесетін металды өндіру мен өңдеу циклі технологиялық тәуелсіздікті қажет етеді. Еліміз үшін маңыздысы да – технологиялық дербестік. 1990 жылдардағы қателіктерді қайталамауымыз керек, Өндірістің толық циклі кен орындарында сирек металл шикізатын өндіруден, жеке сирек металдарды алудан бастап, арнайы қорытпаларды өндіруге дейінгі барлық операцияны қамтиды. «Өндірістің толық циклін дұрыс жолға қойсақ, онда экономикалық жағынан тәуелсіз мемлекетке айналуға, өндірістерден түскен пайданы өзімізде қалдыруға мүмкіндік береді. Мысалы, бериллий сияқты металл ұшқынсыз электртехникалық қорытпаны алу кезiнде лигатура ретiнде пайдаланылады. Егер біз 10 тонна бериллий шығара алсақ, онда мыс өткізудің ішкі нарығын қазірдің өзінде 1 мың тоннаға ұлғайта алар едік. Алайда миллиондаған тонна қоспадан өзімізге қажетімізді алу үшін геологиялық барлау, өндіруден тартып, экологияға дейінгі ең күрделі технологиялық тізбектер проблемасын шешуіміз қажет», дейді сарапшы.

Оның айтуынша, бағалы металдар өндіру мәселесі мұнымен шектелмейді. Ниобий, висмут, индий, галлий, теллур тәрізді грамы жүздеген мың долларға бағаланатын металл ілеспе түрінде қалдықтарға жиналады. Қалдықтардың мұндай түрі елден концентраттар ретінде шығарылып келіпті. Осыған дейін қорғасын және мырыш концентраттарымен бірге күміс, висмут, индий, галлий, кадмий, германий да ілеспе материал ретінде елден шығып кетті. «Біз тек 2023 жылы ғана сирек және жерде сирек кездесетін металдардың баланстық қоры туралы деректерді құпия ұстадық. Бірақ мемлекеттік ұстаным құпия болмауға тиіс», дейді А.Бейсембаев.

Ал сарапшы Расул Рысмамбетов 1990 жылдардың екінші жартысындағы келісімшарттарды да құпиясыздандырып, «Бағалы металдар мен асыл тастар туралы» заңға өзгерістер енгізу керектігін алға тартады. Оның ойынша, бұл заң тек алтынға ғана басымдық берген. Сондықтан сирек кездесетін бағалы металға байланысты стратегиямызды нақтылап алған жөн. Бұл бағыт 2021 жылдан бастап құпиялықтан шықты. Оған дейін металдың бұл түрі шетелдерге қандай жолмен және қандай бағада сатылды немесе экспортталды – барлық ақпарат құпия сақталып келді.

Сарапшының айтуынша, біздің елде тіркелген кейбір металлургиялық компаниялар бағалы металдардың шынайы құрамын ашып көрсетпейді, тек мыс ретінде ғана ресімдейді. Бізде осы мәселені заң шеңберінде реттеу жағында олқылықтар көп.

«АҚШ Президенті сирек кездесетін металдар мәселесінің көлеңкелі тұстарын әлемге жайып салғанын көріп отырмыз. Алыс-жақын көршілеріміз де порттар желісі арқылы шикізатты оңай экспорттап келеді. Еліміз осының бәрін ескеріп, минералдар ресурстарын өндіру мен қайта өңдеу саласындағы заңдарға өзгерістер енгізуі керек. Сол кезде ғана саланың инвестициялық тартымдылығын халықаралық деңейге көтере аламыз», дейді Р.Рысмамбетов.

Кейбір сарапшылар еліміздің минералдар қоры әлі күнге толық зерттелмегенін айтады. Біз әлі күнге КСРО кезінде түзілген жіктемені пайдаланып келеміз. Геолог Олжас Сүлейменовтің айтуынша, ол кезде технология тапшы болды. Ал қазір барлығы дамыды, минералдарды іздеуге, өңдеуге барлық жағдай бар, сондықтан саланы әрі қарай тереңдете зерттеуге мүмкіндіктер көп.

Сарапшылардың тағы бір бөлігі еліміздегі сирек кездесетін металдар саласына Франция, АҚШ, Ұлыбритания сынды алпауыт мемлекеттердің назар аударуы бұл саланы көлеңкелі геология сегментінен жарыққа шығарады деген пікірде. Сарапшы Расул Рысмамбетов болса, бұл мәселенің екі жағы барын айтады. Егер сирек металдарды барлау құқы бір компанияға берілсе, нарық монополияланады, ал қолында қаржысы мен технологиясы бар батыстық компанияға берілсе, онда нарықта белгілі бір тепе-теңдік сақталады. Дегенмен де қаржысы бар компаниямен келісімшарт жасасқанда, мәселені жан-жақты қарастырып, байыппен шешім қабылдау қажет.

Сарапшылардың айтуынша, сирек металдарды өңдеу бағытындағы жасалып жатқан жұмыстардың беталысы жаман емес. Үкімет бұл тұрғыда барлық ойыншыларға ашық ойын ережесін ұсынып отыр. Бірақ бұл жерде мәселені инвестордың жобасы немесе ықыласы емес, ақша шешеді. Әңгіме миллиардтаған қаржы төңірегінде. Себебі геологиялық барлау шығыны бірнеше миллионнан басталады, ол оны толық дайындауға шамамен
15-20 млн доллар керек. Мұндай қаржыны ұлттық инвесторлар ұсына алмағандықтан, тағы да шетелдік инвесторларды тарту қажет болады.

Расул Рысмамбетовтің сөзінше, сирек кездесетін металл қоры бізді мұнай несиесінен алып шығады деп қуануға әлі ерте. Ендігі беталыс арадағы келісімшарттардың нәтижесіне қарай анықталады.

АЛМАТЫ

Соңғы жаңалықтар