Қорлан бір дәуірдің үні. Алматыда жаңа қойылымның тұсауы кесілді

Қазақ даласында махаббат үшін күресіп, бірақ тағдыр тәлкегіне түсіп, қосыла алмаған ғашықтардың хикаясы аз емес. Алайда Естай мен Қорланның тағдырының жөні бөлек.
Себебі бұл – бір дәуірдің салты мен адам жүрегінің қалауы шарпысқан, ақыры әнге айналған махаббат хикаясы. Екі жастың бір-біріне деген сезімі өмірде өз мәресіне жетпегенімен, Естайдың жүрегінен шыққан «Қорлан» әні арқылы мәңгілікке жол тартты.

Естай Беркімбайұлы мен Қорланның кездесуі туралы деректерде түрлі нұсқа бар. Алайда оқиғаның негізгі желісі ортақ. Естай Маралды еліндегі думанды жиындардың бірінде Қорланды көріп, оған ғашық болады. Қыз да ақынның өнері мен болмысына ықылас танытады. Көп ұзамай екі жастың арасында нәзік сезім пайда болады. Бір-біріне көңіл байлаған олар бірге болуды армандайды.

Бірақ олардың алдында сол заманның бұлжымас салты тұрды. Қорлан бұған дейін басқа адамға атастырылған еді. Қыздың тағдырын өзі шешетін кезең емес, әке сөзі мен елдің салты үстемдік еткен уақыт болатын. Сондықтан Естай мен Қорланның махаббаты қанша шынайы болғанымен, оны өмірде жалғастыруға мүмкіндік болмады.

Кейбір деректерде Естайдың Қорланды алып қашуға әрекет жасағаны туралы да айтылады. Алайда бұл ой жүзеге аспай, Қорлан атастырылған жағына ұзатылады. Осылайша бір-бірін сүйген екі жастың жолы екіге айырылады. Қорлан өз тағдырымен кетсе, Естайдың жүрегінде айтылмаған сөз, орындалмаған арман, тарқамаған сағыныш қалады. Сол сағыныш кейін әнге айналды.

«Қорлан» әнінің ғұмыры да осындай аяқталмаған сезімнен бастау алады. Естайдың жүрегіндегі махаббат пен өкініш өнер арқылы сыртқа шықты. Ән бір адамның жеке басындағы мұңнан асып, халықтың рухани қазынасына айналды. Ғасырдан ғасырға жеткен «Қорланның» құдіреті де осында болса керек. Өйткені оның өзегінде белгілі бір кезеңнің оқиғасы ғана емес, адамзатқа ортақ сезім – сүйген адамыңа жете алмаудың зары мен сағынышы жатыр.

Уақыт өте келе Естай мен Қорланның хикаясы ел арасында аңызға айналды. Бірақ бұл оқиғаны тек қосыла алмаған екі жастың мұңы деп қабылдау аздық етеді. Оның астарында сол дәуірдің әлеуметтік шындығы да бар. Адам тағдырын жеке адамның таңдауы емес, қалыптасқан салт пен қоғамдық тәртіп шешкен кезеңнің сипаты сезіледі.

Қорланның тағдыры – сол уақыттағы қазақ әйелінің жағдайын да аңғартатын көркем бейне. Ол өз жүрегінің қалауына қарамастан, атастырылған жеріне баруға мәжбүр болды. Ал Естайдың қолында сезімін әнге айналдырудан басқа амал қалмады. Сөйтіп, өмірде тоғыспаған екі тағдыр өнерде қайта қауышты.

«Қорлан» әнінің бүгінге дейін ұмытылмай жетуінің бір себебі де осында. Әнді тыңдаған сайын бір дәуірдің елесі көз алдымызға келеді. Бір жағында – сүйгеніне қосыла алмаған Естай, екінші жағында – өз тағдырын өзі таңдай алмаған Қорлан. Ал олардың арасында – уақыт, салт және қоғам қойған кедергі.

Мұндай хикая сахна үшін де дайын драматургиялық материал іспетті. Сондықтан Естай мен Қорланның махаббаты қазақ театрында бұған дейін де бірнеше рет түрлі қырынан қойылды. Әр буын бұл оқиғаға өзінше қарап, махаббаттың сырын, әйел тағдырын, дәуір шындығын жаңаша түсіндіруге тырысты.

Алматыда өткен жаңа қойылым да осы әйгілі хикаяға өзіндік көркемдік көзқарас ұсынады. 27 қыркүйек күні «Алатау» дәстүрлі өнер театрында «Қорлан» тарихи-драмалық қойылымының премьерасы өтті. Спектакльдің режиссері – Арухан Заханова. Қойылымның шығармашылық тобында сахна суретшісі Қуаныш Батырханов, костюм суретшісі Асель Лукпанова, пластикалық қозғалыс режиссері Әдлет Төменов, композитор Дидар Исахан бар.

Жаңа қойылымда Естай мен Қорланның арасындағы сезім негізгі желі болғанымен, спектакль тек ғашықтардың хикаясымен шектелмейді. Қойылым авторлары Қорлан бейнесін бір әйелдің тағдыры ғана емес, тұтас дәуірдің көркем символы ретінде көрсетуге ұмтылған.

Сахнадағы Қорланның өмір жолы арқылы ашаршылық, қуғын-сүргін, соғыс секілді ел басынан өткен тарихи кезеңдердің салмағы сезіледі. Осы тұста кейіпкердің жеке тағдыры ұлттық тарихпен астасады. Қорланның басынан өткен қиындықтар оның бойындағы нәзіктікпен қатар, әйелдің ішкі беріктігін де танытады.

Бұл жерде қойылымның атауының өзі де көп нәрсені аңғартады. «Қорлан» – әннің ғана емес, адамның тағдырының атауы. Естай үшін ол – қол жетпеген махаббаттың символы болса, кейінгі ұрпақ үшін – өткен дәуірдің сырын жеткізетін көркем бейнеге айналды.

Қойылымның көркемдік тілінде музыка мен пластикаға ерекше мән берілген. Кейіпкерлердің ішкі сезімі тек диалог арқылы емес, қимыл, музыка, сахналық кеңістік және костюм арқылы да жеткізіледі. Бұл тәсіл көрерменді оқиғаның сыртқы желісінен гөрі кейіпкерлердің жан дүниесіне жақындата түседі.

Естайдың сезімі де спектакльде жай ғана ғашық жігіттің арманы ретінде көрінбейді. Ол – жоғалтқанын өнер арқылы сақтап қалуға тырысқан адамның жанайқайы. Қорланға жете алмаған Естай оның бейнесін әнде мәңгілікке қалдырды. Ал сахна сол әннің ар жағында қалған тағдырды қайта сөйлетеді.

Қойылымдағы Қорлан бейнесінің тағы бір ерекшелігі – оның тек махаббат нысаны ретінде көрсетілмеуі. Ол – өз заманындағы әйел тағдырын арқалаған тұлға. Оның басынан өткен жағдай арқылы көрермен бір адамның ғана емес, тұтас қоғамның өткеніне көз жүгіртеді.

Бұл тұрғыдан алғанда, «Қорлан» спектаклі өткен тарихты қайта баяндаумен ғана шектелмейді. Ол бүгінгі көрерменге де ой салады. Адамның өз тағдырын өзі таңдауы, әйелдің еркі, махаббат пен міндеттің арақатынасы сияқты мәселелер қазіргі қоғам үшін де жат емес.

Естай мен Қорланның хикаясы ғасырлар өтсе де ескірмейтіні сондықтан. Олардың заманындағы салт өзгерді, қоғам өзгерді, адамның мүмкіндігі кеңейді. Бірақ жүрек пен таңдау мәселесі сол күйінде қалды.

Бір кезде екі ғашықты табыстыра алмаған тағдыр олардың сезімін өнерде мәңгілікке қауыштырды. Естайдың Қорланға деген махаббаты өмірде аяқталмағанымен, әнде жалғасын тапты. Ал бүгін сол әннің ар жағындағы тарих театр сахнасында қайта жаңғырып отыр.

«Қорлан» – өткеннің ғана әні емес. Ол – уақыт қанша өзгерсе де, адам жүрегіндегі сағыныш пен махаббаттың мәні жоғалмайтынын көрсететін шығарма. Сондықтан сахнада қайта туған бұл хикая көрерменге бір ғасыр бұрынғы екі жастың тағдырын ғана емес, өз жүрегіндегі сезім мен таңдаудың қадірін де ойлататыны анық.