Симфония мен саундтрек: Бетховен мен Ханс Циммердің музыкасы неге ұмытылмайды?

Музыка әр дәуірде әртүрлі естіледі. Бір кезде ол залды толтырып, тыңдаушыны өзіне қаратып айтылатын. Кейін экранға түсіп, сөзсіз, бірақ терең әсер ететін тілге айналды. Осы тұрғыдан қарағанда, Людвиг ван Бетховен мен Ханс Циммер екі түрлі дәуір болғанымен, бір қажеттіліктің екі кезеңдегі көрінісі сияқты. Екеуінің де музыкасы жеке адамның ішкі күйінен шығып, көпшілікке ортақ сезімге айналды. Айырмашылығы -- жеткізу тәсілінде.

Айғайға айналған музыка. Бетховен музыкасы XIX ғасырдағы еуропалық қоғам үшін ашық айтылған сөз іспетті болды. Оның симфониялары құр тыңдау үшін емес, түсіну үшін жазылды. Музыка залда ойнала бастағаннан бастап, тыңдаушы одан "қашып құтыла" алмайды. Бұл – тағдырмен бетпе-бет келу, күрес, ерік, қарсылық. Бетховеннің симфониялық музыака тілі бір бағытта ғана қозғалады: ішкі әлемнен сыртқы әлемге. Музыкалық ой жасырынбайды, ол бірден жария етіледі. Әуендік тақырыптар анық, драматургия тұрақты дамиды. Сондықтан музыка тыңдаушыдан белсенді қатысуды талап етеді.

Бұл жерде Бетховен музыкасын жәй ғана фон (қосымша дыбыс) ретінде қолдануға болмайды, тыңдаушы бақылаушы емес, ортақ сезімге тартылған адам.

Бетховеннің өмірлік жағдайы бұл музыкалық тілге тікелей әсер етті. Есту қабілетінің нашарлауы, жалғыздық, қоғамнан ішкі оқшаулану оның музыкасын ішке тұйық емес, керісінше сыртқа бағытталған етті. Ол ішкі драманы симфониялық айғайға айналдырды. Музыкада ешбір күмән жасырылмайды, әрбір музыкалық тақырып нақты көрсетілген.

Бұл "айғай" – эмоцияның бақылаусыз шығуы емес. Керісінше, тәртіпке түскен, формаға бағынған "айғай". Симфониялық құрылым осы ішкі қысымды ұстап тұратын қаңқа қызметін атқарады. Сол себепті Бетховен музыкасы хаос емес, реттелген қарсы тұру ретінде естіледі.

Бұл музыка жеке адамның күйі болып басталғанымен, уақыт өте келе жалпы адамзаттық құндылыққа айналды. Тыңдаушы Бетховеннің өмірбаянын білмесе де, бұл әуенінен қарсылық, үміт сезінеді. Сондықтан Бетховен музыкасы концерт залынан шығып, тарихи, саяси, мәдени контексттерде де қолданыла бастады. Ол «тыңдалатын» емес, «айта алатын» музыкаға айналды.

Сыбырға айналған музыка. Ханс Циммер музыкасы мүлде басқа ортада туады. Ол сахнаға емес, экранға арналған. Бұл музыка кинодан бөлек өмір сүре алмайды деп ойлау оңай. Бірақ дәл осы тәуелділік оны ерекше күшке айналдырды. Циммер музыкасы кинокадрмен бірге түсініп, тыңдаушының назарын өзіне емес, ішкі күйге бұрады. Циммер музыкасы әдетте бірінші рөлге шықпайды. Ол көріністің екінші планында, кейде тіпті байқалмайтындай болып тұрады. Бірақ дәл сол көзге түспей, адамның сезімін басқаруға мүмкіндік алады. 

Циммер үшін музыка – оқиғаны айту құралы емес, адам сезімін тереңдету амалы. Ол менмұндалап шықпайды, көрнекілік үшін артта тұрады. Ол үшін бірнеше дыбыс, бір ырғақ, бір созылған аккорд (көпдыбыс) жеткілікті.

Қарапайымдап айтсақ, оның музыка айғайламайды, ол сыбырлайды. Бірақ сол сыбырдың өзі көпті түсіндіреді.

Бұл сыбыр нақты әуенге емес, жалпы дыбыстық атмосфераға сүйенеді. Музыкада ұзақ созылатын дыбыстар, төменгі үндер, баяу өзгеріс бар. Соның арқасында тыңдаушы уақыттың қалай өткенін байқамай қалады. Музыка басталып, аяқталып тұрғандай емес, бар кеңістіктің ішінде үздіксіз естіліп тұрғандай сезіледі.

Циммер музыкасының ерекшелігі – оның әмбебаптығында. Тыңдаушы фильмді көрмесе де, музыка белгілі бір кеңістік пен күйді елестете алады. Ғарыш, қауіп, жалғыздық, үміт, уақыттың баяулауы – бәрі де дыбыстық масса арқылы беріледі. Бұл музыка жеке тақырыпқа байланбайды, сондықтан әркім оны өз ішкі күйімен толықтырады.

Авторлықтан ортақ сезімге өту. Бетховен де, Циммер де белгілі бір сәтте авторлық шеңберден шығып кетті. Бетховен музыкасы «композитордың ойы» емес, «тағдырдың үні» ретінде қабылдана бастады. Ол жеке тұлғаның драмасы болудан қалып, жалпы адамдық күйдің белгісіне айналды. Циммер музыкасы да фильмге тәуелді болудан біртіндеп алыстады. Саундтректер экраннан тыс тыңдалып, жеке өмір сүре бастады. Олар белгілі бір сюжетке емес, белгілі бір күйге байланысады. Сол арқылы автордан бөлініп, тыңдаушының жеке тәжірибесіне көшеді.

Айырмашылық олардың қалай әсер ететінінде. Бетховен музыкасы адамның ішіндегі сезімді сыртқа шығарады да, оны бәріне естіртеді. Тыңдаушы сол күшке еріп, музыкаға қарай тартылады. Ал Циммерде бәрі керісінше. Алдымен көрініс бар, содан кейін музыка сол көрініс арқылы адамның ішкі күйіне баяу кіреді. Бірі адамды өзіне шақырса, екіншісі адамның ішіне қарай жұмыс істейді. Бірақ екеуінің нәтижесі бір: музыка бәріне ортақ сезімге айналады.

XIX ғасырда музыка адамдарға тікелей айтылатын ой сияқты қабылданды. Ол сахнадан анық, дауыстап сөйлегендей естілді. Тыңдаушы музыкаға назар аударып, оны бөлек тыңдайтын. Ал XXI ғасырда музыка көбіне көзге түспей әсер етеді. Ол алдыңа шықпайды, бірақ сезімге тікелей жұмыс істейді. Көп жағдайда адам оның бар екенін бірден аңғармай да қалып, музыканың формасы өзгерсе де, бірақ атқаратын қызметі сол күйі қалды. Ол адамға өз сезімін түсінуге көмектеседі. Кейде бұл үшін қатты айтылған дыбыс керек. Кейде жай ғана үнсіз естілетін әуен жеткілікті. Бетховен мен Циммер осы екі тәсілдің бірін-бірі жоққа шығармайтынын көрсетеді. Бетховен музыкасы залды толтырып, тыңдаушыны өзіне қарай тартады. Циммер музыкасы экранның артында тұрып, тыңдаушының ішкі күйіне баяу кіреді. Бірақ екеуінің де нәтижесі бір: музыка жеке бір адамның сезімі болып басталып, көпшілікке ортақ күйге айналады. Айғай да, сыбыр да -- бір қажеттіліктің екі түрлі жолмен айтылуы.

Назар аударыңыз: Бұл мақала авторлық құқықпен қорғалған. Мәтіннің толық нұсқасын көшіру, тарату немесе басқа басылымдарға жариялағанда авторы көрсетіп, Аikyn.kz сайтына   белсенді  гиперсілтеме беру міндетті. Мақаланың жекелеген бөліктерін пайдаланғанда да осы талап сақталуы тиіс.