Сіз білесіз бе?

Egemen.KZ парақшасындағы ақпаратқа сәйкес, Qazaq24.com хабар таратты..

Нағыз баукеспе

Жалпы, ұрлық дегеннің қай түрі болса да сүйкімсіз екені рас. Біреу білер, біреу білмес, кітапқа құмар ортаның арасында «библиоклептомания» деген бір ауру бар.

Бұл ауруға шалдыққандар кітапты ешқашан өз ақшасына сатып алмайды, яки сұрап әуре болмайды. Қойнына қыса кетіп, білдірмей ұрлап алады. Бұл аурудың ерекшелігі де сол, ешқандай жолмен жазылмайды, сүйекке сіңген әдет дерсіз. Әлемдегі әйдік кітап ұрлағыштардың әккісі Стивен Блумберг болыпты. Ол 300 кітапханадан 20 мыңнан астам тәуір кітапты жымқырған. Осы бір мақсатқа жетер жолда Стивен кітапханаға желдету жүйесі немесе лифті шахтасы арқылы кірген көрінеді. Енді кітап ұрлауды өнер демей көріңіз. Айтпақшы, Қадыр Мырза Әлі де осы кітапұрлағыштардан әрқашан сақтанып жүрген. Ақынның аңызға бергісіз бай кітапханасы болғаны мәлім. Бірде оған: «Қадыр аға, шыныңызды айтыңызшы, сізге Алматыда тұрған ұнай ма, әлде Орал жақсы ма?» деп сұрақ қойылыпты.

– Моя родина там, где моя библиотека, – деген екен Қадыр ақын ойланбастан. «Менің кітапханам қайда болса, отаным сонда» дейтін атақты Эразм Роттердамскийдің сөзі бұл. Жиған жақсы кітабын бар байлығына балайтын тау-тұлға үйіне келген замандастарын шығарып салып тұрып, міндетті түрде құшақтап, кеуде түйістіріп қоштасады екен. Бұл құшақтасудың түпкі мақсаты – сөредегі бір кітабы қонақтың қойын-қалтасында кеткен жоқ па деген күдік. «Ұрыны» ұстаудың нағыз шебері Қадыр ақын болған ба дерсіз.

...бәрі жарасады

Сонау 1906 жылдың күзінде орыстың ұлы жазушысы Лев Толстой әйгілі Нобель сыйлығынан бас тартыпты. Онымен қоймай «әлдеқандай керосин сатушы Нобель сыйлығын ұсынады, бұл қалай болды?» деп келемеж қылыпты. Әлем әдебиетіндегі нөмірі бірінші сыйлықты да менсінбеуге бола ма дерсіз. Әйтсе де Толстойға бәрі жарасады...

1906 жылы Ресей академиясы Толстойды Нобель сыйлығына ұсынып, Стокгольмге хат жібереді. Сонда Лев Николаевич бұл «ыңғайсыздықтың» алдын алу мақсатында шығармаларын фин тіліне аударатын жақын досы – Арвид Ярнафельдке қолқа салыпты. Одан Швециядағы таныстары арқылы сыйлықты өзіне бермеуін сұрауды өтінеді. Сыйлық берілген жағдайда бас тартудың ыңғайсыз болатынын да айтады. Ал Ярнафельд бұл өтінішті орындап, 1906 жылғы Нобель сыйлығы италиян ақыны Джозуэ Каддучиге бұйырады.

«1901 жылы енді ғана беріліп жатқан, әлі айналасында дау басталып үлгермеген сыйлық жайында «қарияның» құлағдар болуы да күмәнді жағдай. Швеция хатшысы Карл Вирсен Толстойдың өлмейтін шығармалар тудырғанын мойындай отырып, оның сыйлықты иеленуіне мүлдем қарсы болғаны» туралы жазады Хусан Эрматов өзінің «Нобель сыйлығының лауреаттары» атты кітабында.

Толстой ақсақал әлемдегі ең «ұлық» сыйлықтан саналы түрде бас тартқан соң әдеби орта қызу талқыға салып, бұл күтпеген шешімнің жыры біразға дейін басылмады. Оқырман хаттары да лек-легімен ағылды. Бәрі де жазушыны Нобельге лайық көретіндерін жеткізеді. Осындай хаттар ағымынан соң Лев Толстой: «Қадірлі де құрметті, бауырлар! Нобель сыйлығы маған берілмегеніне қуаныштымын. Бұл біріншіден, зұлымдық келтіруі мүмкін болған ақшаларды сарп ететіндей ауыр жұмыстан босатты, екіншіден, мүлде бейтаныс, бірақ өте қадірлі осыншама адамдардан жылы лебізді хаттар алу – мен үшін үлкен мәртебе!» деп хат жазады.

Осы орайда еске салайық, Нобель сыйлығының тарихында классик жазушының бұл қадамын одан кейін тағы сегіз автор қайталаған.

Қорықшыға қызығу

Жазушының қолынан жақсы жазудан басқа не келеді дейміз ғой. Десек те көркем әдебиеттен бөлек әлемде де талантты авторлар бар. Бұған өз әдебиетімізде де, әлемде де мысал көп.

1985 жылы «Жалын» баспасы шығарған «Сөзстан» жинағында көптеген қаламгерге сауалнама сұрақтары қойылыпты. Сонда «Кенеттен қолыңыздан жазу келмей қалса, қандай кәсіптің құлағын ұстар едіңіз?» деген қызық сұраққа жазушы Қажығали Мұханбетқалиев: «Адам аяғы баспаған қалың тоғайлардың біріндегі жалғыз үй қорықшының көмекшісі болып кетер едім. Қорықшы болу – бала күннен бергі арманым» деген екен.

Қасиетті қалам

Шығармашылық адамының жан дүниесінде, ми қыртыстарында не болып жатқанын білу әсте мүмкін емес. Болмысы бөлек жандардың әр нәрсеге көзқарасы да ерек болса керек.

Көп оқырманның сүйікті жазушысы Тынымбай Нұрмағамбетов үйренген автоқаламын сынғанша қолынан тастамай, ішін ғана ауыстырып отырады екен. «Мен тек автоқаламмен жазамын. Жазуды бастағалы бері автоқаламымды екі-ақ рет, асып кетсе, үш рет ауыстырыппын. Қырық жылға жуық уақыт ішінде ұстағаным – үш-ақ қалам. Сенсеңіз де, сенбесеңіз де осы. Ырым. Сенім», дейді өзі.

Ал Шерхан Мұртаза кәдімгі көп адам қолданатын қаламмен жазған. Түні бойы қолмен жаза отырып, бір жазғанын еш өзгертусіз машинкаға жіберуге тырысқан.

Парижде көшесі бар...

Қайбір жылы Парижге жолымыз түскенде арнайы «Виктор Гюго даңғылын» іздедік. Жазушы жүрген жолмен із басқымыз келді. Гюго дәуірінен қалған қабырғаларды ұстағымыз келді.

Ол өмірінің кейінгі жылдарында Париж көшелерінің біріндегі жекежайда тұрды. Бұл көше жазушының көзінің тірісінде-ақ халық арасында «Виктор Гюго даңғылы» деген мәртебеге ие болған. Мәселен, Виктор Гюго хаттарындағы мекенжайға тек «Месье Виктор Гюгоның Париждегі даңғылынан» деп жазады екен. Көшенің ресми атауы аталмайды. Бастысы, Гюгоның есімі бар.

Соңғы жаңалықтар