Смартфон бала күтуші емес : Қазақстанда цифрлық тәуелділікпен қалай күресу керек?

Бүгінде смартфон – ойыншық қана емес, оқу құралы, байланыс құралы әрі әлеуметтену алаңы. Бірақ сол құрылғының бақылаусыз қолданылуы балалар мен жасөспірімдердің дамуына елеулі қауіп төндіріп отыр, – деп хабарлайды Aikyn.kz сайты.

Мәжіліс депутаты, «AMANAT» партиясы фракциясының мүшесі Асхат Аймағамбетов Қазақстанда бұл мәселеге ерекше назар аудару қажет екенін мәселе қылып Мәжіліс мінберінде көтерді. Тіпті жауапты мемлекеттік органдарға сауалын да қойды. Оның айтуынша, бүгінде елімізде 5-6 жастағы бала ата-анасының рұқсатынсыз-ақ TikTok пен Instagram желілеріне тіркеле алады. Мұндай тіркелу кезінде ешқандай жас тексеру немесе верификация жүйесі қарастырылмаған.

«Бала тіркелген соң, ол кез келген контентке еш шектеусіз қол жеткізеді. Ал көптеген елде мұндай жағдай заңмен реттелген. Мысалы, Дания мен Австралияда әлеуметтік желіге тіркелу жасы – 15-16 жас. АҚШ, Ұлыбритания және Ирландияда ата-анасының расталған келісімі болмаса, тіркелу мүмкін емес. Англия, Нидерланд және әлемнің 40%-дан астам елдерінде мектептерде смартфон қолдануға ресми тыйым салынған», – деді депутат.

Қазақстанда Назарбаев Зияткерлік мектептері (NIS), «БИЛ» лицейі мен «Дарын» мектептері сабақ уақытында смартфон қолдануға шектеу қойған.

А. Аймағамбетовтің айтуынша, бұл өзгеріс оқушылардың белсенділігін арттырып, сабақтағы алаңдаушылықты азайтқан. Бірақ елдегі көптеген мектепте жағдай мүлдем басқаша. Мұғалімдер ата-аналармен дауласудан қорқып, смартфон қолдануға тыйым салуға бата алмайды. Соның салдарынан оқушылар үзіліс пен сабақ арасында TikTok-та сағаттап отырады.

Жаһандық деңгейде де бұл мәселеге ерекше көңіл бөлініп отыр. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) 2024 жылғы баяндамасына сәйкес, Еуропа елдерінде 11% жасөспірім әлеуметтік желілерді проблемалық деңгейде қолданады. Бұл – 2018 жылмен салыстырғанда айтарлықтай өсім. Ғылыми зерттеулер балалар мен жасөспірімдерге смартфонның ықпалын тек оның қолдану уақытымен ғана емес, мазмұнымен және қолдану тәсілімен өлшеу керек екенін айтады. Жаңа мета-талдауларға сәйкес, 6-14 жас аралығындағы балалардың орташа экран уақыты күніне 2,7 сағатты құрайды. Бұл көрсеткіштен артық қолдану ұйқының бұзылуына, мазасыздықтың көбеюіне, физикалық белсенділіктің төмендеуіне және әлеуметтік оқшаулануға алып келеді.

Әсіресе TikTok сияқыт қысқа форматтағы видеолар баланың назарын тұрақсыз етіп, шыдамсыздық пен жылдам нәтиже күту секілді психологиялық бейімділіктерді күшейтеді. Швецияда жүргізілген жаңа зерттеу әртүрлі медиа түрлерінің (ойын, фильм, оқу, әлеуметтік желі) жасөспірімдердің ұйқысы мен эмоционалдық жағдайына тікелей ықпал ететінін көрсетті. Бұл мәселеде отбасы мен мектептің үйлесімді әрекеті ерекше маңызды. Психологтар балаға тыйым салудан бұрын онымен ашық диалог жүргізуді, қызығушылығын түсініп, құрылғыны мақсатты қолдануға үйретуді ұсынады. Цифрлық сауаттылық – тек құрылғыны қолдану қабілеті емес, сонымен қатар өз эмоцияларын тану, уақытты тиімді жоспарлау, жеке шекараны сақтау сияқты дағдылардың жиынтығы.

Педагог-психолог Гүлшат Қыдыршегеқызының пікірінше, цифрлық гаджеттер жасөспірімге білім алу мен өзін-өзі дамыту үшін таптырмас құрал.

Дегенмен ол артық экран уақытының зиянын да атап өтеді:

«Түнгі уақытта телефон пайдалану ұйқының бұзылуына, зейіннің төмендеуіне, өмірден алшақтауға әкеледі. Достармен қарым-қатынас азайып, әлеуметтік желі ‘жақын досқа’ айналады», – дейді ол.

Сондықтан шығар, жалпы осы саладағы сарапшылардың айтуынша, цифрлық құралдардан толық бас тарту – тиімсіз әрі шындықтан алшақ тәсіл. Мақсат – баланы гаджетпен өмір сүруге бейімдеу, бірақ оны саналы және қауіпсіз түрде қолдануға бағыттау.

Жалпы ғылымда «цифрлық абстиненция» дейтін ұғым бар. Бұл – адамның құрылғыдан уақытша айырылғанда туындайтын мазасыздық пен күйзеліс. Аталмыш құбылыс – баланың виртуалды әлемге тәуелділігінің көрінісі. Психологтар эмоциялық тұрақсыздық, зейіннің төмендеуі, шынайы қарым-қатынас тапшылығы секілді белгілерді жиі байқайды. Бұған ата-ананың рөлі мен сол кездегі жағдайға тікелей қатысу деңгейі де ықпал етеді.

«Баланы бақылаусыз қалдыру немесе тым қатты қадағалау – екеуі де шектен шығу. Сол үшін де тепе-теңдік керек. Баланың қызығушылығын түсініп, не көріп жүргенін бірге талқылау, үйірмелерге, спортқа тарту – цифрлық тәуелділікті жеңілдетудің жолы», – дейді маман.

Бірақ мектеп деңгейінде сабақ уақытында смартфонды шектеу әлем елдерінде оң нәтиже берген. Қазақстандағы тәжірибе де бұл тәсілдің тиімділігін дәлелдей бастады. Мұны білім саласында қажырлы еңбек еткен қазіргі депутат, бұрынғы министр Асхат Аймағамбетовтің сөзінен-ақ бағамдауға болады. Десе де бұны ұлттық ауқымда жүйелі түрде енгізу қажет.

Қорытындылай келе айтпағымыз, жалпы қазіргі күн тәртібіндегі маңызды мәселені шешу үшін саясаткерлер мен білім беру ұйымдары заңнамалық және әдістемелік тұрғыдан бірлесіп жұмыс істеуге тиіс. Өйткені қазіргі таңда әлеуметтік желілерге тіркелу жасы бойынша нақты регламенттің жоқтығы – Қазақстанның үлкен кемшілігі. Бұл ретте халықаралық тәжірибені басшылыққа алып, контентке қолжетімділікке қатысты нақты талаптар енгізу маңызды. Бүгінгі күні баланың психологиялық саулығын сақтау – тек ата-ананың ғана емес, барша қоғамның жауапкершілігі. Цифрлық әлемде тепе-теңдік сақтау – жаңа дәуірдің басты талабы. Психолог айтқандай, ең бастысы – экран уақыты емес, баланың ішкі әлеміне көңіл бөлу.

Балнұр Тұрғұнбай, AITU университетінің студенті