Инфляция: Қатаңдық емес, икемділік керек

Egemen.KZ парақшасынан алынған ақпаратқа сүйене отырып, Qazaq24.com хабарлама жасады..

Қазір жаһандық қаржы жүйесі жаңа сынақ кезеңіне қадам басты. Әлем елдерінің орталық банктері экономика мен саясаттағы құбылмалы ахуалға сай ақша-несие саясатын қайта қарауға кірісті. Бұл үдерістен біз де шет қалған жоқпыз. Елде инфляцияны тежеу бағытында жүйелі шаралар қабылданып, нарықтық тетіктерді сақтай отырып, баға тұрақтылығын қамтамасыз етуге басымдық берілді.

Коллажды жасаған – Алмас МАНАП, «EQ»

Биыл 1 мамырға дейін елімізде халықтың табысын арттырудың 2026-2029 жылдарға арналған бағдарламасын бекіту жоспарланып отыр. Бұл жолы да инфляциямен күрес бұрынғыдай Ұлттық банктің қатаң ақша-кредит саясаты мен Үкіметтің фискалдық шараларының үйлесіміне негізделген.

2026 жылдың тәуекелдері салмақты. Реформалар күрделі. Елдің бұл кезеңнен қаншалықты тұрақты өтетіні таяу айларда белгілі болады. Билік қатаң монетарлық саясат пен әкімшілік шектеулердің үйлесімі бағаның өсуін баяулатуға мүмкіндік береді деп есептейді. Ал сарапшылар ақша-кредит саясатын қатаңдатудың әсері уақытша құбылыс екенін айтады.

Еліміз 10 жылдан бері инфляциялық таргеттеу режімінде өмір сүріп келеді. Бірақ осы уақыт ішінде инфляция Ұлттық банктің мақсатты бағдарына әлі жақындаған жоқ. Таргеттеу саясатына сәл ғана өзгерістер енгізудің өзі тәуекел екенін сеземіз. Себебі біздің жағдайымызда теңгенің, бағаның жағдайын экономикалық ресурстар емес, ішкі және сыртқы факторлардың беталысы анықтайды. Өздерін реформаға жауаптымыз деп санайтындар үйреніп қалған бағытқа өзгерістер енгізудің тәуекелінен қорқады.

Halyk Finance сарапшылары инфляциялық таргеттеу режімі 2015 жылы теңгенің белгіленген бағамынан бас тартқаннан кейін енгізілгенін айтады. Ұлттық банк құбылмалы бағамға көшті және базалық мөлшерлемені бағаның өсуімен күресетін басты құрал етті. Реттеуші инфляция бойынша мақсаттарды жариялап, бағалық қысымға жауап ретінде мөлшерлемені түзетті. «Алайда 2015–2025 жылдар аралығында инфляция жоғары және тұрақсыз болып қалды. Базалық мөлшерлеменің көтерілуіне қарамастан Ұлттық банк мақсатты деңгейге жете алмады. Халық пен бизнестің инфляциялық күтулері төмен деңгейде орныға қойған жоқ», дейді сарапшылар.

Инфляцияның осы жылдың соңына қарай бір мәнді деңгейге дейін төмендейтіні әзірге белгісіз. Экономистердің болжамынша, бағаның өсуі шынымен де баяулайды, бірақ жылдам нәтижеге сенудің қажеті жоқ. Ұлттық банктің қатаң саясаты баға өсімін баяулатуға жағдай жасайды. Бірақ импорттық тәуелділікті, тарифтік қысым мен фискалдық тәуекелдерді төмендетпей, инфляцияны бір мәнді деңгейге тез қайтару қиын болады. Бұл міндет бір жылдың емес, бірнеше жылдың мәселесі болып қалуы мүмкін.

Үкіметтің кейінгі жарты жылдағы саясаты осы бағытқа ден қойғанын көріп жүрміз. Ұлттық банк қаңтар айында базалық мөлшерлемені жылдық 18% деңгейінде сақтап қалды және осы жылдың бірінші жартыжылдығында ақша-кредит саясатын жұмсартуы мүмкін екенін жасырып қалған жоқ. Ұлттық банк өткен жылдың қорытындысы бойынша инфляция реттеушінің болжамына сәйкес келетінін айтса да инфляциялық тәуекелдер жоғары күйінде қалып отыр.

Былтыр жылдың аяғында инфляция біршама баяулады. Соған қарамастан сарапшылар тұрақты дезинфекциялық тренд әлі қалыптаспағанын алға тартады. Қаңтар айының қорытындысы бойынша жылдық инфляция 8,9%-ды құрады, бұл желтоқсанға қарағанда 0,3 пайыздық тармақта (п.т) жоғары. Бағаның айлық өсуі 1,1%-ды құрап, өткен аймен салыстырғанда 0,2 п.т. төмендеді. Бірақ екі айдан бері қосымша күш жинап алған теңге бағаға әсер ете алмай жатыр. Ұлттық валютамыз қазіргі бағамды 5-6 ай ұстап тұрса, жыл аяғына дейін баға еңсерілуі мүмкін деген үміт бар. Қымбат теңгенің инфляцияға әсері – әзірге толыққанды зерттелмеген тақырып.

«Финам» инвестициялық компаниясының макроэкономикалық талдау бөлімінің басшысы Ольга Беленькаяның айтуынша, кейінгі айларда елдегі инфляция қатаң ақша-кредит саясатымен, теңгенің нығаюымен әрі Үкіметтің бағаны ұстап тұру жөніндегі уақытша шараларымен баяулады. «Жылдың алғашқы тоқсанында инфляция өседі. Жыл соңына қарай біртіндеп 10-11%-ға дейін баяулайды», дейді сарапшы.

Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығы талдаушыларының пікірі де осымен үндес. Олардың сөзінше, инфляцияға қарсы қысым, соның ішінде импортқа тәуелділік пен әлсіз бәсекелестік нарықтағы жағдайға кері әсер етеді. Ел экономикасы бойынша болжамдар оң, бірақ инфляциялық тәуекелдер бар. Билік жағдайды қатаң ақша-несие саясаты мен әкімшілік шаралар есебінен ұстап тұрамыз деп үміттенеді. Бірақ фискалдық реформаның басқа да элементтері тауарлар мен қызметтердің өзіндік құнына енгізіліп жатыр. Егер салық факторы уақытша шектеулердің әсерін тоқтатса, көктемде ел баға өсуінің жаңа толқынына тап болуы ықтимал. Бағаны уақытша ұстап тұрудың әлеуеті сарқылды. Үкіметтің ендігі шешімі бұдан да қатал болуы мүмкін.

Қаржыгер Әнуар Үшбаевтің айтуынша, Ұлттық банк таңдау айрығында тұр. Үш жыл ішінде инфляцияны төмендету үшін сарапшылар қатаң монетарлық саясатты фискалдық шаралармен үйлестіруді ұсынады. Олар мемлекеттік шығыстарды қысқарту керектігін айтып жатыр. Бюджетті теңгерімдеу мен импортты алмастыру үшін отандық өндірісті дамыту керек. Артық өтімділіктен арылу үшін Ұлттық банк пен Үкіметтің іс-қимылын үйлестіру қажет.

Қаржыгер елдегі инфляцияның себебі импорттық тауарлар бағасының өсуі мен теңге бағамының әлсіреуі екенін айтады. Сондай-ақ инфляцияға азық-түлік тауарлары құнының өсуі, соның ішінде көкөністер бағасының маусымдық қымбаттауы елеулі үлес қосқан. Инфляцияны тежеу үшін ақша массасын бақылау саясатын ұстанып, экономикалық шындыққа бейімделу қажет.

Ал сарапшы Арман Бейсембаевтың айтуынша, монетарлық саясат жалпы стратегиялық бағыттың бір бөлігіне айналуға тиіс. Елдегі инфляция құрылымдық теңгерімсіздіктерден, тиімсіз монетарлық саясаттан туындады. Сондықтан қазір елге фискалдық қатаңдық емес, ақылға қонымды икемділік керек. Инфляцияны мөлшерлеменің деңгейімен емес, өндірістік өсумен, өнеркәсіпті дамытумен жеңуге болады. Бізге бір рет инфляцияны қалаған деңгейге, мысалы, 8%-ға түсіріп, артынша терең дағдарысқа кеткеннен жыл сайын 3-4%-ға өсіріп, тұрақты дамығанымыз жақсы. Сарапшының айтуынша, қазіргі экономикалық саясат та осы бағытқа бейімделіп келе жатыр. Бірінші жартыжылдықтың соңына қарай жағдай тұрақталуға тиіс. Үкімет нарыққа жаңа жағдайға бейімделуге мүмкіндік берді. Енді бізге нарықтық модельге қарай жылжудан өзге жол жоқ. Қазір атаулы жалақы өскенмен, сатып алу қабілеті төмендеп жатыр. «Үкімет алдағы жартыжылдықта экономикадағы өсімнің кері жылжуына көнеді. Министрлер кабинеті экономиканы сауықтыру үшін өсімді құрбандық етуі керек. Сол кезде экономика санда бар, сапада жоқ бизнес нысандарынан тазарады. Біз тұрақты өсу траекториясына төмен мөлшерлемемен және инфляциямен шыға аламыз. Қазір Ұлттық банк сұранысты тежеп, мөлшерлемені көтеріп, экономиканы теңестіруге шешім қабылдады», дейді А.Бейсембаев.

АЛМАТЫ

Соңғы жаңалықтар