Таспен қаланған аманат

Рас, Маңғыстаудың маңғаз даласына алғаш аяқ басқан кез келген адам ең әуелі оның табиғатына тамсанады. Бір қарағанда, үнсіз жатқан сары жон, ақ борлы шатқал, жел мүжіген жартастар ғана көрінуі мүмкін. Алайда осы өлкенің әр қырына үңіле қараған сайын, табиғат пен тарихтың, адам мен руха­ният­тың өзара сабақтасқанын аңғарасың. Өйткені, Маңғыстау – мыңдаған жылдық өрке­­ниеттің ізін бойына сақтаған қасиетті мекен. Оның жартасқа қашалған мешіттері сол тарих­тың үнсіз шежіресі іспетті. Басқаша айтсақ, бұл киелі мекендер өз заманында білім мен ағарту орталықтарының жүгін де арқалады. Сол себепті де бес мешіттің ЮНЕСКО тізіміне енуі кез­дейсоқ емес, тіпті әр жерде орна­ласқан ескерт­кіштердің «жекелеген» тағдыры да емес, бұл – тұтас бір мәдени ландшафттың әлемдік деңгейде мойындалуы.

ЮНЕСКО-ның ресми сайтында биыл бұл тізімге енгізуге 33 аталым ұсынылғаны көрсетілген. Оның 22-сі мәдени, 7-еуі табиғи, 1-еуі аралас нысан, сондай-ақ шекараларын өзгертуге қатысты 2 және критерийлерін өзгер­туге қатысты тағы 1 нысан бар. Ал Қазақстан ұсынған «Rock Mosques and Associated Sacred Sites of Mangystau» – «Маңғыстаудың жартасты мешіттері және оларға қатысты киелі орын­дар» аталымы бұл тізімде алғашқы ондық­­ты түйіндеп тұр. Бірақ осы тұста қоғамда жиі қойы­­латын бір сұрақтан аттап кете алмаймыз. Ол – «ЮНЕСКО тізіміне енудің нақты пайдасы қандай?» деген сауал.

Ең алдымен ЮНЕСКО тізіміне ену – мәрте­бе ғана емес, үлкен жауапкершілік екенін түсін­геніміз жөн. Өйткені, дүниежүзілік мұра мәртебесі белгілі бір нысанның «ерекше құн­ды­лыққа» ие екенін білдіреді. Басқаша айтқан­да, бұл мұра тек елімізге емес, бүкіл адамзатқа ортақ деп танылады. Сондықтан оны қорғау, ғы­лыми тұрғыдан зерттеу, түпнұсқалық қал­пын сақтау және келешек ұрпаққа жеткізу халық­аралық міндетке айналады. Ал ЮНЕСКО ешқа­шан ескерткішті ғана мойындамайды. Ол халық тарихының өміршеңдігін мойындайды.

Ал Маңғыстаудың жартасты мешіттері ғасырлар бойы халық үшін даладағы рухани тәрбие мен тағылымның, білім мен ағартушы­лық­тың, имандылық пен ізгіліктің ордасына айналды. Бұл қасиетті мекендерде елдің діни сауа­ты ашылып, адамды адалдыққа, сабырға, мейі­­рімге, ар-ұятқа үндейтін ілім тарады. Ел басына күн туып, ат ауыздығымен су ішкен заман­­дарда жұртты бірлікке шақырып, елді ұйыс­­тырған рухани темірқазық қызметін атқар­ды.

Жартасқа қашалған осы мешіттер – халық­тың тарихи жадын да ғасырлар бойы сақтап келген үнсіз шежіре. Мұнда ата-баба рухына тағзым ету мен кейінгі ұрпаққа өнеге қал­ды­ру­дың сабақтастығы үзілген жоқ. Әулие тұ­тыл­ған тұл­­ғалардың өмір жолы, олардың айт­қан өсиеті мен ұстанған жолы ұрпақтан ұрпаққа ауыз­ша жетіп, халықтың рухани санасын жаң­ғырып отырды.

Сондықтан Маңғыстаудың жартасты мешіт­­­терін тек өткен дәуірдің сәулет ескерткіші деп қабылдау аздық етеді. Олар – қазақ дала­сын­дағы рухани ағартушылықтың өзіндік мек­тебі, халықты ізгілікке бастаған тәрбие ордасы, елдік сананы бекемдеген қасиетті мекен­дер. Олардың әрбір қашалған қабырғасы – тарих­тың, әрбір соқпағы – тағылымның, әрбір зия­рат орны – ұрпақтар арасындағы үзілмес байла­ныс­тың белгісіндей.

Бүгінгі ұрпақ үшін олардың ең үлкен құн­дылығы да осында. Өйткені таспен қалан­ған бұл мекендер бізге өткенді ғана танытып қоймайды, бүгінді бағамдауға, болашақ­қа жауап­кершілікпен қарауға үндейді. Ғасыр­лар қойнауынан жеткен осы рухани мұра­ның басты аманаты – уақыт өзгерсе де, адам­дық­тың, имандылықтың, бірлік пен елдіктің құндылықтары өзгермеуі керек деген тағылым.

Біз әлемге Маңғыстаудың жартасты мешіт­те­рі арқылы бір маңызды ақиқатты айта аламыз: өркениет тек алып қалалар мен сәулетті сарайлардан тұрмайды. Кейде өрке­ниет­тің ең терең ізі адам аяғы сирек жететін қуаң даланың қойнауында, табиғи жартастың ішіне қашалған шағын мешітте сақталуы мүмкін.

Рас, талайлы тарихымыз таста қашалды, тас­пен қаланды. Ал таста тіл жоқ, тас үнсіз. Бірақ тарих сөйлей алады. Сөйлететін – бүгінгі ұрпақ.