Тәжікстандағы мұздықтардың еруі Орталық Азияның су қауіпсіздігіне қалай әсер етеді

Ғаламдық жылыну тұщы судың тартылуын жеделдетіп жатыр

Әлемдік климат бұрын-соңды болмаған тұрақсыздық кезеңіне аяқ басты: парниктік газдардың концентрациясы рекордтық деңгейге жетті, мұхиттар тез жылынып жатыр және мұз қабаттары тез еріп барады.

Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның (ДМҰ) соңғы есебіне сәйкес, 2015–2025 жылдар тарихтағы ең ыстық жылдар болды. Өткен жылы температура 1850–1900 жылдардағы индустрияға дейінгі деңгейден 1,43 градус Цельсийге жоғары болды.

– Климаттың негізгі көрсеткіші қызыл түсті көрсетеді. Бұл жағдайдың қатарынан он бір рет қайталануы кездейсоқтық емес, бұл әрекет ету керек деген сөз, - деді БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутерриш.

Қазіргі уақытта әлемде шамамен 700 000 шаршы шақырымды алып жатқан 275 000-нан астам мұздық бар. Мұздықтар әлемдегі тұщы судың 70%-ын сақтайды.

Мұз жамылғысы тез арада кішірейіп келеді. Өткен жылы Арктика теңізінің мұзы ең төменгі деңгейге жетті, ал Антарктида спутниктік бақылаулар тарихындағы үшінші ең төменгі деңгейді тіркеді. Исландияда және Солтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауында алып мұздықтардың кішіреюі тіркелді.

– Непал жақында Лангтангтағы Яла мұздығының жоғалғанын жариялады. Венесуэла Словениядан кейін әлемдегі барлық мұздықтарын жоғалтқан екінші елге айналды. Мұздықтың жойылуы тек мұздың жоғалуынан әлдеқайда көп нәрсені білдіреді. Бұл біздің экожүйелерімізге, экономикамызға және әлеуметтік құрылымымызға ауыр соққы, - деп атап өтті Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның Бас хатшысы Селесте Сауло Тәжікстанда өткен мұздықтарды қорғау бойынша халықаралық конференцияда.

Орталық Азияның «Су мұнарасы»

Тәжікстан Республикасы Ғылым академиясының Мұздықтар мен криосфера зерттеулері орталығының бөлім меңгерушісі Анвар Хомидов Kazinform агенттігіне берген сұхбатында Тәжікстан аумағының 93%-ы таулы екенін, оның ішінде «әлемнің төбесі» деп аталатын Памир таулары бар екенін атап өтті.

Тәжікстандағы мұздықтар 11 146 шаршы шақырым аумақты алып жатыр, ал олардың көлемі 845 текше шақырымды құрайды. Батыс таулы аймақтарда тұрақты қардың климаттық шекарасы 3500–3600 м биіктікке дейін көтеріледі, ал елдің шығыс бөлігінде 5 800 м-ге жетеді. Тәжікстандағы ғана емес, бүкіл Орталық Азиядағы ең үлкен мұздық - ұзындығы 70 км-ден асатын Ванчях (Федченко) мұздығы, деп түсіндірді сарапшы.

Тәжікстан мұздықтары Орталық Азияның су ресурстарының 60%-дан астамын құрайды. Аймақтың негізгі су жолдары – Әмудария мен Сырдария, сондай-ақ басқа да маңызды өзендер – негізінен мұздықтардың еруі мен қыста жиналған қар суымен қор жинайды, бұл мұздықтарды толықтырады.

Сонымен қатар Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның мәліметі бойынша, аймақтағы климат өзгеруінің салдары әлемдік орташа көрсеткіштен жылдам көрініс тапқан. Орталық Азия әлемдік мұздық массасының шамамен 8,5%-ын құрайды, бұл әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Бұған дейін Тәжікстан президенті соңғы жарты ғасырда климаттың өзгеруіне байланысты елдегі 14 000 мұздықтың 1 300-і толығымен жойылып кеткенін атап өткен болатын. Жағдайды антропогендік факторлар, соның ішінде ормандардың жойылуы, ауаның ластануы, дауылдар және жерді пайдалану үлгілерінің өзгеруі одан әрі ушықтырып келеді.

Қазіргі ғылыми деректер жағдайдың күрделілігін растайды. Соңғы екі онжылдықта Тәжікстандағы орташа жылдық ауа температурасы 1,0–1,3 градус Цельсийге өсті. Климаттық модельдер одан әрі жылынуды болжайды: 21 ғасырдың ортасына қарай температураның көтерілуі 1,5–2,0 градус Цельсийге жетуі мүмкін, ал ғасырдың соңына қарай қолайсыз сценарийлер кезінде ол 3–4 градус Цельсийден асуы мүмкін.

Егер қазіргі үрдіс жалғаса берсе, 2050 жылға қарай мұздықтар қорының қосымша 20%-ға дейін жоғалуы мүмкін, ал 2100 жылға қарай аймақ 2020 жылғы көлемінің 85%-ға дейін жоғалуы мүмкін. Бұл су ресурстарына, инфрақұрылымға қысымды арттырады, сондай-ақ табиғи апаттардың қаупін арттырады.

Салдары табиғи апаттардың санының артуынан айқын көрінеді. Тек 2020–2025 жылдары Тәжікстанда 2 000-нан астам экстремалды табиғи оқиға тіркелді, ал соңғы онжылдықта олардың жалпы саны 4 000-нан асты. Экономикалық залал 500 миллион доллардан асады деп бағаланады.

Жаңа мониторинг жүйесі

2018 жылы Тәжікстандағы гляциологиялық зерттеулерді жандандыру үшін Тәжікстан Республикасы Ғылым академиясының Мұздықтарды зерттеу орталығы құрылды. Оның негізгі мақсатына қашықтан зондтау сондай-ақ мұздықтар мен сел процестерін модельдеу кіреді. Бүгінгі таңда Орталықта 50-ден астам маман жұмыс істейді және мұздықтарды, гидрометеорологияны, климаттың өзгеруін және су сапасын бақылауға арналған зертханалар жұмыс істейді.

Республикада тағы бес мұздықты бақылау станциясы жұмыс істейді: Шығыс Памирде, Зеравшанда және Сурхоб өзенінде. Қашықтан зондтауды пайдалана отырып, жыл сайынғы экспедициялар мұздықтардың массалық балансын зерттейді: шұңқырлар бұрғыланады, жинақталу аймақтары және еру көлемі тіркеледі.

– Ең үлкен мұздық Ванчях (Федченко) 1928 жылдан бері 100 жылға жуық уақыт ішінде мұздық бір шақырымға шегінгенін, еріген мұздың жалпы ауданы 45 шаршы шақырымға, ал көлемі 16 текше шақырымға азайғанын көруге болады. Сонымен қатар, соңғы жылдары мұздық жылына 16-18 метр жылдамдықпен шегініп келеді, - деп атап өтті Анвар Хомидов.

Швейцария, Германия, Франция, Қытай және Жапония сияқты 10-нан астам елдің ғалымдары орталыққа мұздықтарды зерттеуге көмектеседі. 2025 жылдың күзінде ең ірі халықаралық экспедициялардың бірі қорытынды жасады: мамандар Калай Кабуд («Көк тау») мұздығын - 5 811 метрлік биіктіктегі Кон-Чукурбаши мұздығын зерттеді.

Орынды таңдау кездейсоқ емес еді: көптеген мұздықтар кішірейіп жатқанда, бұл массив ұзақ уақыт бойы өсіп келе жатты. Бұл өсім атмосфералық айналым үлгілері мен жауын-шашынның жиналуына байланысты болды, бірақ механизм түсініксіз болып қалды. Құбылысты зерттеу үшін ғалымдар шыңға шығып, ұзындығы 100 метрден асатын екі өзекті бөліп алды. Бұл үлгілерде атмосфералық құрамнан шаңды дауылдың қарқындылығына дейінгі соңғы 30 000 жылдағы климаттық деректер бар.

Үлгілердің бірі Жапониядағы Хоккайдо университетінің Төмен температуралық зерттеулер институтына жіберілді, онда мұздықтың тұрақтылығын түсіну үшін талдау жасалды. Зертханалық зерттеулер мұздықтардың болашағын болжауға көмектеседі және климаттың өзгеруіне бейімделу және су қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларын әзірлеуге негіз болады. Мұз Антарктидаға ұзақ мерзімді сақтау үшін жіберілді - бұл Тәжікстанның планетаның «климаттық жадын» сақтауға қосқан үлесі, деп түсіндірді Анвар Хомидов.

Мұздықтарды қалай қорғауға болады

Мұздықтардың еруін баяулатудың әртүрлі тәсілдері бар: физикалық тәсілдерге мұздықтардың жанында жасанды көлдер жасау, биологиялық тәсілдерге биік тауларда орман алқаптарын дамыту, ал химиялық тәсілдерге реагенттерді пайдалану және жасанды мұздықтар жасау жатады.

– Мұздық аймақтарында шағын көлдер жасауға болады. Бұл көлдер су жинап, қыста қатып, көктемде 15-30 күннен кейін ериді, бұл бақыланатын ағынды қамтамасыз етеді. Жазда көлдерден булану мұздықтар үшін қосымша ылғал көзін қамтамасыз етеді. Биік таулы аймақтардағы орман отырғызулары температураның көтерілуін азайтуға және шаңды дауылдардың әсерін азайтуға, осылайша мұздықтардың айналасында қолайлы микроклимат жасауға қабілетті, - деп атап өтті сарапшы.

Швейцарияның тәжірибесі күн радиациясының әсерін азайту үшін шағын мұздықтар арнайы материалдармен жабылғанын көрсетеді. Тәжікстанда гляциологтар мұздықтарға қолдануға болатын жұқа қорғаныс қабатын жасау үшін химиялық аэрозольдерді пайдалану мүмкіндігін де зерттеп жатыр.

Климаттық дипломатия

Әлемдік климаттың өзгеруі жағдайында мұздықтарды қорғау ғылымнан тыс шығып, халықаралық мәселеге айналды. Мәселенің ауқымын түсіну Орталық Азия елдері арасындағы дипломатиялық үйлестіруді арттырды.

БҰҰ Бас Ассамблеясы 2025 жылды Халықаралық мұздықтарды қорғау жылы деп жариялады және криосфералық ғылымдар бойынша онжылдық іс-қимылды (2025–2034) бастады. Мамыр айында елде 2028 жылғы БҰҰ су конференциясына дайындық аясында жоғары деңгейлі халықаралық конференция өтеді.

Сәуір айында Қазақстан Орталық Азия елдерінен, ЕО, ШЫҰ және Таяу Шығыстан 1500-ден астам өкіл қатысқан алғашқы Аймақтық экологиялық саммитті (ӨЭС) өткізді. Қырғызстан елдерді 2027 жылы таулы аймақтардағы тұрақты даму бойынша Бішкек+25 саммитіне қатысуға шақырды, ал Өзбекстан Дүниежүзілік су форумын және су технологияларын енгізу бойынша жол картасын дайындағанын жариялады.

Осылайша, климаттың өзгеруі Орталық Азияның тұрақты дамуына тікелей әсер етуде. Су ресурстарының айтарлықтай бөлігі Тәжікстан мұздықтарынан құралатын аймақ жылдам еру, температураның көтерілуі және табиғи апаттардың көбеюіне тап болуда.

Осы жағдайда ғылыми зерттеулер, мониторинг және аймақтық ынтымақтастық негізгі басымдықтарға айналуда. Алпйда, қиындықтардың ауқымы жедел және үйлестірілген әрекеттерді талап етеді: мұздықтарды қорғау Орталық Азия үшін ұзақ мерзімді қауіпсіздік мәселесіне айналды.