Жаңа Конституция және инвестициялық саясат: Қазақстанның стратегиялық жаңғыру бағыты жайлы сарапшы пікірі

Қазақстан күрделі геосаяси кезеңде саяси жүйені жаңғыртудың және экономиканы тұрақтандырудың жаңа траекториясына қадам жасады. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жариялаған конституциялық реформа елдің басқару архитектурасын қайта құруды, азаматтардың құқықтарын кеңейтуді, мемлекеттік жауапкершілікті арттыруды және ұзақмерзімді даму моделін жаңаша қалыптастыруды көздейді. Жаңа Конституция — тек саяси өзгерістер жиынтығы емес; ол мемлекеттің стратегиялық бағытын анықтайтын, құрылымдық жаңғыртудың негізін құрайтын басты құжат.

Әлемдегі тұрақсыздық, инвестициялық нарықтағы белгісіздік және технологиялық жарыс мемлекеттен икемді, әділ және ашық басқаруды күтеді. Сондықтан жаңа Негізгі заңның қабылдануы – азаматтық қоғамның рөлін күшейтуге, адам құқықтарын қорғаудың жаңа стандарттарын енгізуге, билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті нақтылауға бағытталған тарихи қадам. Бұл реформалар мемлекеттік органдардың жұмыс стиліне де, инвесторлармен өзара іс-қимыл тетіктеріне де, өңірлік даму саясатына да тікелей әсер етеді.

Президенттің инвестициялық келісімдердің орындалуына қатысты қатаң мәлімдемелері де ел ішінде үлкен талқылау туғызды. Инвестор үшін тек заңның сапасы емес, нақты орындаушылардың жауапкершілігі мен мәмілелердің ашық жүргізілуі шешуші фактор болып отыр. Бұл — экономиканы жаңғыртуда, әсіресе өңірлерде, басқару мәдениетін түбегейлі өзгерту қажеттігін көрсететін маңызды белгі.
Осындай кешенді реформалар жағдайында жаңа Конституцияның мәнін, оның әлеуметтік-экономикалық және саяси әсерін кәсіби тұрғыда талдау аса маңызды. Сондықтан біз бүгінгі сұхбатты Қайыржан Әбдіхалық, Almaty Azamattyq Alliance төрағасының пікіріне негіздейміз. Ол жаңа реформалардың ішкі логикасын, мемлекеттік басқарудың жаңартылған моделін және инвесторлар мен қоғам үшін пайдасын жан-жақты түсіндіреді.

– Президент жаңа Конституция бойынша референдум өткізу туралы Жарлыққа қол қойды. Бұған дейінгі сөздерінде ол елге не үшін жаңа Конституция қажет екенін және билік жүйесінде қандай өзгерістер бекітілуі тиіс екенін түсіндірген болатын. Сіздің ойыңызша, конституциялық реформа аясындағы Президенттің негізгі мақсаты қандай және бұл құжат арқылы қандай нәтижеге қол жеткізгісі келеді?

– Меніңше, жаңа Конституция арқылы бекітілетін өзгерістер елдің экономикалық, әлеуметтік және саяси дамуының жалпы бағытына оң ықпал етеді. Өйткені Конституция – мемлекеттің стратегиялық даму бағдарын айқындайтын негізгі құжат. Сонымен қатар, ол – бастамасы ғана. Жаңа Конституция қабылданғаннан кейін конституциялық заңдарға, кодекстерге және өзге де нормативтік-құқықтық актілерге тиісті өзгерістер енгізу қажет болады. Себебі қолданыстағы конституциялық нормалардың шамамен 84 пайызы өзгеріске ұшырайды, сәйкесінше заңнамалық жүйе де жаңартуды талап етеді.

Жалпы алғанда, ұсынылып отырған жоба көптеген оң жаңашылдықтарды қамтиды. Әсіресе, азаматтық қоғамның әлеуетін күшейтуге және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етуге басымдық берілген.

Жаңа редакцияда адам құқықтары мен бостандықтарына бұрынғыға қарағанда әлдеқайда кең орын берілген. Мемлекеттің оларды кепілдендіру тетіктері нақтырақ айқындалып, мазмұны кеңейтілген. Сонымен қатар, әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғау мәселелері, отбасы мен неке институтының қоғам өміріндегі орны ерекше атап көрсетілген. Бұл – маңызды әрі оң қадам.
Жалпы, конституциялық реформаның түпкі мақсаты – саясатта, экономикада және әлеуметтік салада басқару тәсілдерін түбегейлі жаңарту деп ойлаймын. Негізгі басымдық – адамға бағытталған, яғни адам мүддесін алдыңғы орынға қоятын қағидаттарды орнықтыру. Мемлекеттік саясаттың өзегінде халықтың қажеттілігі тұруы тиіс.

Бұл ретте халық билігінің қағидаттары нығая түседі. Конституцияда халықтың мемлекеттің бірден-бір билік көзі екені айқын көрсетіліп, оның рөлі күшейтіледі. Мемлекет халықтан жоғары емес, керісінше халық – мемлекеттіліктің және тәуелсіздіктің негізі әрі басты тірегі ретінде айқындалады. Сонымен қатар, конституциялық реформаның маңызды себептерінің бірі – әлемдегі қазіргі геосаяси, экономикалық және технологиялық өзгерістер. Жаһандық үдерістер қарқынды жүріп жатқан кезеңде 1995 жылы қабылданған Конституция бүгінгі заман талаптарының барлығына толық жауап бере алмай отыр.

Осыған байланысты реформа тек Парламент құрылымын өзгертіп қана қоймай, тұтастай алғанда Негізгі заңды жаңғыртуды көздейді. Өйткені Конституция – елдің алдағы ондаған жылдарға арналған даму бағытын айқындайтын стратегиялық құжат.

– Президент инвестициялық келісімдердің орындалуы мен мемлекеттік қызметшілердің жеке жауапкершілігіне қатысты қатаң мәлімдемелер жасады. Мұндай сигналдар шетелдік инвесторлар үшін қаншалықты маңызды?

– 10 ақпанда өткен Үкіметтің кеңейтілген отырысында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан экономикасында, әсіресе инвестициялық саясат саласында қалыптасқан үдерістерге сыни баға берді. Шынында да, сарапшылар ретінде біз соңғы уақытта жекелеген бағыттар бойынша халықаралық инвесторлармен бірлескен жобалардың қысқарып жатқанын байқап отырмыз. Бұған объективті де, субъективті де себептер бар. Дегенмен, шетелдік инвесторларды тарту ғана емес, оларды ұстап қалу және бірлескен жобаларды дамыту мәселесінде, әсіресе өңірлік деңгейде, тиісті салалық мемлекеттік органдардың рөлі айрықша. Осы тұрғыдан алғанда, Президенттің әрбір уәкілетті органға, тіпті сол органдағы нақты жауапты мемлекеттік қызметшіге дейін жеке жауапкершілік жүктеуі – орынды шешім.

Себебі шетелдік инвестициялар – Қазақстан экономикасын одан әрі жаңғыртудың негізгі факторларының бірі. Инвесторлар үшін елдегі заңнамалық базаның ғана емес, мемлекеттік басқару жүйесінің де ашықтығы, айқындығы және қолжетімділігі аса маңызды. Заңнамалық тұрғыдан алғанда, бізде шетелдік инвестицияларға қолайлы жағдай жасайтын сапалы заңдар мен кодекстер қалыптасқан. Мәселе заңда емес.

Мәселе – басқару сапасында. Орталық мемлекеттік органдарда да, жергілікті атқарушы органдарда да инвестиция тарту мен оны дамытуға қатысты басқарушылық көзқарасты өзгерту қажет. Бұл бағыт тек белгілі бір саланың емес, барлық мемлекеттік қызметшілердің ортақ міндетіне айналуы тиіс. Әрине, инновация, өнеркәсіп, технология салалары – басым бағыттар. Алайда инфрақұрылымды дамыту, инженерлік-коммуникациялық желілермен қамтамасыз ету, әлеуметтік нысандарды жетілдіру сияқты факторлар да инвестициялық ахуалға тікелей болмаса да, жанама түрде елеулі ықпал етеді. Мәселен, белгілі бір ауылда электр жарығы, сапалы жол, су құбыры болмаса немесе олар ескірген, қолжетімсіз жағдайда болса, инвестордың келуі екіталай. Инвестор үшін мұндай жағдайлар – тәуекел. Сондықтан мемлекеттік органдар инфрақұрылым салу, жолдар жүргізу, коммуникациялар тарту, әлеуметтік ортаны дамыту бастамаларын жүйелі түрде қолға алуы тиіс.

Қазіргі таңда мемлекет әлеуметтік басымдықтарға және адамға бағдарланған даму қағидатына ерекше мән беріп отыр. Біз елдік деңгейде де, өңірлік және жергілікті деңгейде де адамға бағытталған экономиканы қалыптастыруға ұмтылып отырмыз. Осыған сәйкес, мемлекеттік қызметшілердің жауапкершілігі жоғары болуы тиіс, ал инвестиция тарту бағытындағы қызметі барынша ашық әрі тиімді болуы қажет.