Жаңа заң банктерге жайлы бола ма?

Egemen.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып, Qazaq24.com түсініктеме жасады..

2026 жылы бағалы қағаздар нарығын үлкен реформа күтіп тұр. Оңды-солды несие бере беретін банктерге жаңа жылдан бастап шектеулер де енгізілуі мүмкін. Осының алдында Мәжіліс жіберген «Банктер және банк қызметі туралы» заңға сенаторлар бірқатар түзету ұсынды. Алайда бұл өзгерістер нақтылау сипатында ғана болды. Сондықтан заң жобасының жалпы тұжырымдамасы өзгерген жоқ.

Суретті түсірген – Ерлан ОМАР, «EQ»

Заңдағы басты жаңашылдық – екінші деңгейлі банктер (ЕДБ) үшін ең төменгі резервтік талаптар мөлшерінің өзгеруі. Бірінші кезеңде теңгелік міндеттемелер бойынша резервтік талаптар 3,5%-ға дейін, валюталық міндеттемелер 10%-ға көтерілгені белгілі. Енді екінші кезеңде, яғни 2026 жылғы сәуірде валюталық міндеттемелер бойынша АЕК 12%-ға дейін өседі. Үшінші кезеңде 2026 жылғы қыркүйекте теңгелік және валюталық міндеттемелер бойынша АЕК тиісінше 5% және 15%-ды құрайды. Ұлттық банк таратқан деректерде бұл қабылданған шаралар ақша агрегаттарының артық өсуін төмендетуге, ақша-кредит саясатының трансмиссиясын жақсартуға мүмкіндік береді делінген.

Банк заңындағы өзгерістер мамандардың айтуынша, көп жайттың күрмеуін шешеді. Сенаттың баспасөз қызметі таратқан деректерде заң жобасы уәкілетті органдардың өкілеттіктері мен қаржы институттары арасындағы ақпарат алмасу тәртібін нақтылайтыны айтылған.

Нақты секторға берілетін несие көлемінің аздығы, банк акционерлерінің дивидентіне сай салықты әділ жүйелеу мәселелері жиі айтылады. Екінші деңгейлі банктердің нақты секторға селқос қарайтыны да жасырын емес. Банктер нақты секторға кредит беруге де құлықсыз. Он жыл ішінде қарыз қаражатының үлес салмағы 31%-дан 10%-ға дейін үш есе төмендеді. Бұл жерде мәселе халықтың мойнындағы қарыз емес, экономикалық тепе-теңсіздікте болып тұр. Тұтынушылық несие арқылы қаржы импортқа кетіп жатыр. Ал Үкімет инфрқұрылымды жаңғырту үшін БЖЗҚ немесе Ұлттық қордан қаржы алып жатыр. Осыдан 30 жыл бұрын қабылданған заң банктерге экономиканы қаржыландыруды міндеттей алмады, олардың төлеп отырған салықтары да мардымсыз.

Қолданыстағы заңға 140 рет өзгерістер енгізілді. Сарапшылар мұның заң ғана емес, қазіргі банк жүйесінің лоббистік ағымға қатты бейім екенін ұдайы назарға алады. Еліміздегі банк секторының тарихына зер салсақ, жүйе құрушы деп үкіленіп келген қаржы институттарының әрбір «жұлдызды» кезеңі олардың қызметі туралы заңнамадағы өзгерістермен тұспа-тұс келеді екен. Біз бастан кешкен қаржылық дағдарыс банктерге лоббизмді заңдастыруға мүмкіндік бергені енді айтылып жатыр.

Сарапшы Ғалым Құсайыновтың айтуынша, Ұлттық банк адал және бәсекелі ортаны қолдауға мүдделі. Барынша ашық ойын ережесін қалыптастыру үшін мемлекеттік реттеудің әсерін әлсіретуге де дайын. Мәжіліс бекіткен банк туралы заң нұсқасының Сенаттан қайтуына да осы жайт себеп болды.

Ғалым Құсайыновтың сөзімен айтсақ, Мәжілісте екі тәсілдің бір-бірімен текетіресіп қалуына куә болдық. Алғашқысы тұтынушылық несиені экономиканы қолдаудың тетігі ретінде қарастырады. Бұл тәсіл инфляцияны күшейтіп, импортты ынталандыратыны, ұзақмерзімді өсу базасына ықпал ете алмайтыны түсінікті. «Сенат бұл жолы тұтынушылық несиелеу нарығын салқындату қажет деген ұстанымды қолдады. Заңдағы түзетулер базалық банктік лицензиясы бар банктің әмбебап лицензияға көшуі кезіндегі пруденциалдық нормативтерді сақтау жөніндегі талаптарды нақтылайды. Жалпы, енгізілген өзгерістер мен толықтырулар банк қызметін реттеуді жетілдіруге, қаржы жүйесінің ашықтығын арттыруға және елдің қаржы нарығын дамытуға бағытталған», дейді Ғ.Құсайынов.

Қаржыгер сондай-ақ жаңа заңда банк құпиясын сақтауды қаперге алу керектігіне тоқталды. Оның айтуынша, банк құпиясының мәні міндетті түрде расталуға тиіс. Банк – бірінші кезекте бизнес, ал банктік құпия оның іргелі қағидаттарының бірі болып қала береді.

Сарапшының айтуынша, заң жобасындағы өзгерістердің бірі – базалық лицензияны енгізу. Бұл өзгеріс жаңа ойыншылардың нарыққа кіру шарттарын жеңілдетеді. Оның пікірінше, нарықты жаңа заңға бейімдеу 2025 жылы басталды. Сондықтан 2026 жылы банк бұл өзгерістерге бейімдей алмай қалады деп қауіптенуге болмайды. Бұған дейін микроқаржылық ұйым деңгейінде жұмыс істеген KMF және BNK Finance компаниялары банкке айналды, банктер бір-бірімен қосылды немесе шетелдік қаржы институттарымен біріктірілді.

«Қадағалаудың үш сатылы моделі дұрыс әрі уақтылы қабылданған тәсіл деп есептеймін. Жаңа қадағалау банктерге қатысты айтарлықтай дұрыс шешім болды. Оның тәжірибеде қалай жұмыс істейтінін алдағы уақытта көреміз. Жалпы, жаңа заң шағын банктердің нарыққа көшуіне мүмкіндік береді. Өйткені банк көбейсе, бәсекелестік артады», дейді қаржыгер.

Ғалым Құсайынов «Банктер және банк қызметі туралы» жаңа заң сауатты әзірленгенін айтады. Жаңалықтары өте көп болғандықтан, бір бап аясында сипаттау өте қиын. Банк секторының дамуына ЕДБ арасындағы мәмілелер мен цифрлық ақша, криптовалюта, қор нарығы айтарлықтай әсер етеді.

Сарапшының айтуынша, банктердің экономикаға ықпалын естен шығаруға болмайды. Қаржы дағдарысы кезінде мемлекет бірінші кезекте банк жүйесін сақтап қалуға тырысады. Экономист түсіндіріп өткендей, кез келген банкті банкроттыққа дейін жеткізуге болады, сондықтан бәсекелестікті де қолдау қажет.

Кейбір нормалар жүйенің тұрақтылығына зиян келтіруі мүмкін деген пікірді банк өкілдері жиі айтады. Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығының төрағасы Елена Бахмутова заң жобасында қарыз алушыларды қорғауға тым біржақты көңіл бөлінгенін, қарыз алушылардың өз міндеттемесінен жалтаруына жағдай жасайтынын айтады.

Қаржыгер Эльдар Шамсуддинов да осы пікірді қолдап шықты. Реттеуші ұйымдардың тұтынушылық несие нарығын тыныштандыруға бағытталған шешімдері эпикалық ортағасырлардағы жекпе-жекті еске түсіреді. Қазір банк секторы тұтынушының талабына бейімделе бастады. Алдағы бірер жылда несие нарығында ең жоғарғы мөлшерлемелер төмендеуі мүмкін. Сол арқылы сұраныс пен ұсыныс теңгерімін теңестіру керек. Сарапшының айтуынша, болмашы қателіктердің түп-тамыры банк секторындағы құрылымдық қателіктермен байланысты. Қолданыстағы жүйе тұтынушылық несие мен инфляцияның қатар өсуіне жол беріп келді. Банктік лобби қоғамды бөліп-бөліп төлеу бағаға әсер етпейді деген ұстанымды жақтап келді. «Мен мұны осыған дейінгі бизнес-модельді қорғау деп түсінемін. Банк өкілдері несиенің бұл түрін жай қалыпты жағдай деп қабылдағысы келетінін түсіне алмаймын. Еуроодақта бұл мәселе халықаралық заңмен реттелген. Банк секторы инфляция девальвацияға себепші болатын, ал девальвация инфляцияға себепші болатын фазаға енді, Тұтынушылық несиенің жылдамдығы экономиканың мүмкiндiктерiмен үйлеспейтiні қалды. Бұл кез келген сыртқы немесе ішкі тербелісті күшейтіп жібереді», дейді Э.Шамсуддинов.

Сарапшының айтуынша, кез келген заң экономиканың дамуымен бірге өзгереді. Бүгін жетістік деген баптардың өзі күні ертең ағымға ілесе алмай қалуы мүмкін. «Заң жобасына қарата айтылған сынның басым көпшілігі құрылтайшылары мен мемлекеттің жауапкершілігіне қатысты айтылды. Біздің банктерді дамыған елдердің қаржы институттарымен салыстыруға болмайды. Мемлекет бұл тұста олардың жауапкершілігін құрылтайшылармен, арнайы қор арқылы бөлісу туралы оңтайлы шешім деп шешті. Банк мен мемлекет арасындағы байланыс нарық заңымен жүйеленген кезде бұл мәселе шешімін табады», дейді сарапшы.

Соңғы жаңалықтар