Жасанды интеллект болашақ медицинасын қалай өзгертуде және ол кімді алмастыра алмайды

Революция өмірге біртіндеп, байқалмай еніп, күнделікті әдеттер мен ұсақ-түйек өзгерістер арқылы үлкен өзгеріс әкеледі. Дәл қазір жасанды интеллект медицинаны осылай өзгертіп жатыр.

Революция өмірге біртіндеп, байқалмай еніп, күнделікті әдеттер мен ұсақ-түйек өзгерістер арқылы үлкен өзгеріс әкеледі. Дәл қазір жасанды интеллект медицинаны осылай өзгертіп жатыр.

Бұл туралы Медицина қызметкерлері күні қарсаңында TengriHealth авторлық бағанында Қазақстан Профилактикалық медицина академиясының президенті және Америка денсаулық сақтау қауымдастығының мүшесі Алмаз Шарман ой қозғайды.

Кейінгі жылдары маған медицинадағы жасанды интеллектпен жұмыс істейтін стартаперлер жиі жүгінеді. Осындай әңгімелерден кейін мен бір нәрсеге көз жеткіземін: бұл қазір кезекті технологиялық толқын емес. Біз әлдеқайда тереңірек нәрсені - денсаулық сақтаудың архитектурасын, оның ішкі логикасы мен күнделікті құрылымын қайта құру процесін көріп отырмыз.

Медицинаны цифрландыру талпынысын жиырма жылдан аса уақыт бойы бақылап келемін. 2003 жылдың өзінде Қазақстанның ауылдық аймақтарына телемедицинаны енгізе бастадық. Ол кезде бұл батыл эксперимент, шалғай өңірлерде көмек көрсету мәселесін шешуге бағытталған талпыныс ретінде қабылданды.

Бүгінде, әсіресе пандемиядан кейін, телемедицина денсаулық сақтаудың үйреншікті бөлігіне айналды. Цифрлық платформалар, ақпараттық жүйелер, деректерді талдау құралдары құрылды. Егер өткенге көз жүгіртсек - бұлардың бәрі жекелеген бастама емес, бүгінде жаңа деңгейге көтерілген бір тізбек екенін көреміз.

Болжамдар дәуірінің орнына деректер дәуірі келді

Онжылдықтар бойы медицина бақылау, клиникалық тәжірибе және статистиканың баяу жинақталуы арқасында алға жылжыды. Қазіргі денсаулық сақтау жүйесі әр секунд сайын орасан зор ақпарат көлемін өндіреді.

 Әрбір қан талдауы, КТ нәтижесі және генетикалық зерттеу денсаулық туралы мәліметтерді толықтыра түседі. Мұндай көлемдегі ақпаратты адамның өзі толық талдап шығуы қиын. Оның үстіне бүгінде деректер тек ауруханадағы тексерулерден ғана жиналмайды.

Биосенсорлар, смарт-сағаттар, смарт-сақиналар және "ақылды үй" жүйелері біртіндеп тәулік бойы жұмыс істейтін жеке медициналық бақылау жүйесіне айналып барады. Адам ұйықтап жатқанның өзінде оның жүрек соғысы, қандағы оттегі деңгейі мен ұйқы сапасы туралы мәліметтер автоматты түрде тіркеліп отырады.

Мәселе мынада: адам миы миллиардтаған параметрді бір уақытта қамтуға қауқарсыз. Осы деректер ағынын оқуды үйренген дәрігер дәуір көшбасшысына айналады. Ал оларды елемейтіндер ойыннан шығып қалады. Ертең емес. Дәл бүгін.

 Осы жерде жасанды интеллекттің рөлі айқын көрінеді. Ол дәрігердің орнын баспайды, керісінше, бұрын байқалмай келген мәліметтерді талдауға көмектесетін құрал ретінде қызмет етеді. Заманауи алгоритмдер аурулар арасындағы жасырын байланыстарды анықтап, асқыну қаупін алдын ала болжайды және дәрігердің күнделікті жұмысында назардан тыс қалуы мүмкін маңызды факторларды көрсетеді.

Қазақстанда бұл процестер енді ғана қарқын алып келеді: жекелеген клиникалар мен цифрлық платформалар ЖИ құралдарын қолданып жатыр, отандық әзірлемелер пайда болып, мемлекет цифрлық денсаулық сақтау курсын жариялады.

Бірақ әзірге бұл жаппай шындыққа айналған жоқ. Қазақстандық дәрігерлердің көпшілігі әлі де жиырма жыл бұрынғыдай жұмыс істейді және бұл өзгеруі тиіс.

Алгоритм дәрігердің көмекшісіне айналды

Осыдан біраз уақыт бұрын дәрігердің қабылдауы көбіне былай өтетін: ол науқасқа емес, компьютер экранына көбірек қарайтын. Медициналық картаны толтырып, шағымдарды жазып, жолдамаларды рәсімдеумен айналысатын.

Пациент дәрігерді емес, құжаттамаға үңілген адамды жиі көретін. Бұл көрініс отандық емханаларға барған әрбір жанға таныс.

Қазір әлемнің жетекші клиникаларында бұл көрініс біртіндеп өзгеріп жатыр. Кабинетте "екінші тыңдаушы" пайда болды - бұл әңгімені тіркеп, оны құрылымдалған медициналық құжатқа айналдыратын алгоритм.

Дәрігер енді деректерді енгізуге алаңдамайды. Ол пациентке қарайды. Тікелей байланыс оралады, күнделікті жұмыстан шаршау азаяды, жалпы жұмыс жылдамдайды. Бір қарағанда, бұл жай ғана қолайлылық сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ іс жүзінде бұл медицинаның адами қасиетін қайтару туралы болып отыр.

 Бұрын білікті дәрігерлер мен медбикелер жұмыс уақытының жартысына жуығын құжат толтыруға жұмсайтын. Жасанды интеллект осы уақытты үнемдеп, дәрігерге науқаспен көбірек сөйлесуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар жүйе ауру тарихын талдап, уақытылы тапсырылуы керек талдауларды еске салады, денсаулыққа төнуі мүмкін жасырын қауіптерді анықтап, дәрілердің бір-біріне үйлеспейтіні туралы алдын ала ескертеді.

Дәйексөз авторын қосу

Сурет қосу

Алмаз Шарман

Қазақстан Профилактикалық медицина академиясының президенті

Бұл біртіндеп элиталы клиникалар мен аудандық ауруханалар арасындағы шекараны өшіреді. Дәл осындай әлеует ауқымы үлкен және медициналық кадрлары біркелкі емес Қазақстан үшін өте маңызды: Ақтөбе облысындағы ауылдық амбулаториядағы ЖИ-ассистент Алматы клиникасымен тең деңгейдегі көмек стандартын ұсына алады.

Клиникалық ойлаудың жаңа көмекшісі

Ең үлкен өзгерістер құжат айналымында емес, дәрігердің диагноз қойып, шешім қабылдайтын клиникалық ойлау процесінде болып жатыр.

Жасанды интеллект біртіндеп жай ғана анықтамалық болудан қалып барады. Енді жүйе ғылыми деректер массивін талдап, симптомдарды салғастырады, сирек кездесетін заңдылықтарды тауып, ықтимал диагноздарды ұсынады. Бұрын сағаттап уақыт кететін жұмыс қазір санаулы секундтарда орындалады.

Сұрақтың логикасы да біртіндеп өзгеріп жатыр. "Ақпаратты қайдан табуға болады?" деген сауалдың орнына "бұл не болуы мүмкін?" және "қазіргі уақытта қандай қадам жасау ең орынды?" деген мәселелер алға шығып отыр.

Бұл бетбұрыс әсіресе жас дәрігерлер арасында айқын байқалады: олар үшін ЖИ сыртқы құрал емес, кәсіби ойлау жүйесіне сіңіскен элементке айналды.

Дәрігер енді ақпаратпен жалғыз жұмыс істемейді. Оның жанында мыңдаған ғылыми зерттеуді санаулы секунд ішінде талдай алатын жүйе бар. Соңғы шешімді бұрынғыдай дәрігердің өзі қабылдайды, бірақ бұл шешім әлдеқайда жан-жақты ақпаратқа сүйеніп, дәл әрі негізді болады.

Дәрігер кабинетіндегі үшінші дауыс

Елеулі өзгерістер тек дәрігерлердің жұмысында ғана емес, пациенттердің де мінез-құлқында байқалады. Қазір адамдар дәрігерге алдын ала еш дайындықсыз бара бермейді. Қабылдауға дейін-ақ олар симптомдарын чат-ботпен талқылап, оның ықтимал себептері туралы ақпарат алып, өз болжамдарын жасап үлгереді.

Осылайша, дәрігер кабинетінде әңгіменің байқалмайтын, бірақ ықпалды үшінші қатысушысы пайда болады. Пациент маманның сөзін алгоритм айтқан деректермен салыстырады.

Бұл адамдардың мәселеге тереңірек үңіліп, саналы қарауына ықпал етеді. Алайда бұл жағдай әңгімені күрделендіре түседі: енді диалогқа қателесуі мүмкін болса да, ешқашан күмәнданбайтын жүйенің нық дауысы араласады және бұл - бүгінгі күннің елеусіз қалдыруға болмайтын шынайы бейнесі.

Білім иллюзиясы

Қазіргі нейрожелілердің басты ерекшелігі олардың қателесетіндігінде емес - қателік кез келген жүйеге тән. Олардың басты ерекшелігі - қате ақпарат беріп тұрса да, өте сенімді сөйлейтіндігінде.

Алгоритм логикалық түсініктемелер құрып, шын мәнінде айқындық жоқ жерде айқындық сезімін тудыра біледі. Тілдік модельдер табиғатынан пайдаланушыны қолдауға бейім, тіпті оның болжамдары қате болса да, оны күшейте түседі. Көптеген салаларда бұл ерекшелік қауіпсіз болғанымен, медицинада бұл адам өміріне қауіп төндіруі мүмкін.

"Өзге" деректер мәселесі де кем түспейді. Егер алгоритм бір топ адамның деректеріне негізделіп оқытылса, ал оның қорытындылары генетикасы, өмір салты және басқа да ерекшеліктері мүлдем бөлек пациенттерге қолданылса, медициналық ұсынымдар қате болуы ықтимал.

Қазақстан үшін бұл өте өзекті мәселе: жаһандық медициналық ЖИ-жүйелерінің басым бөлігі батыстың деректері негізінде оқытылған. Отандық базаларсыз және оқыту үлгілерінің ашықтығынсыз мұндай жүйелерге соқыр сенуге болмайды.

Код сезе алмайтын дүниелер

Айтылғандарға қарамастан, медицина адамгершілікке негізделген мамандық болып қала береді - әзірге бірде-бір алгоритм аса алмаған шекара "клиникалық жауапкершілік" деп аталады.

Денсаулықты тек цифрлармен шектеу мүмкін емес. Дәрігер мен пациент арасындағы сенім, күрделі шешімді қарапайым тілмен түсіндіру қабілеті, адамның қорқынышын сезіне білу - мұның бәрі емдеудің іргетасы болып қала береді.

Тәжірибелі дәрігер пациенттің жай-күйін сараптама нәтижелері шыққанға дейін-ақ - дауысынан, жанарынан, тыныс алуынан және жалпы динамикасынан тани алады. Бұл білім жылдар бойы жинақталады және оны қатаң қалыпқа салу мүмкін емес.

Медицинада кестеге сыймайтын факторлар бар: қорқыныш, жалғыздық, отбасылық дағдарыстар, қажу. Дәл осы факторлар емнің нәтижесін дұрыс таңдалған препараттан кем анықтамайды.

Сенім биологиясын кодтау мүмкін емес: дәрігер пациенттің көзіне қарағанда, адамда нейрохимиялық деңгейде қалпына келу процестері іске қосылады - гормондар бөлініп, қан қысымы реттеледі, сенім пайда болады. Онсыз сауығу мүмкін емес. Ешқандай монитордың бұған қауқары жетпейді.

Молекулаларды компьютерде жобалау

Бірақ трансформация тек дәрігер кабинетімен шектелмейді. Ең таңғаларлық өзгерістердің бірі фармацевтикада болып жатыр және бұл өзгерістердің ауқымы Қазақстан сияқты елдер үшін аса маңызды.

Әдетте, ғылыми идеядан жаңа дәрінің пайда болуына дейінгі жол ондаған жылдарға созылып, миллиардтаған долларды қажет ететін. Зерттеушілер сансыз молекулаларды тексеріп, оның көбі нәтиже бермейтін. Бүгінде жағдай түбегейлі өзгеріп жатыр.

Қазіргі алгоритмдер тірі ағзалардың негізгі құрылыс элементі болып табылатын ақуыздардың кеңістіктік құрылымын болжауды үйренді. Бұл молекулаларды сынақ пен қателік әдісімен емес, мақсатты түрде компьютерлік жобалау арқылы жасауға мүмкіндік берді.

Зерттеуші жүйеге нақты биологиялық нысанды - мысалы, ісіктің дамуына қатысы бар ақуызды белгілеп береді. ЖИ ағзаның басқа құрылымдарына зиян келтірмей, дәл осы ақуызбен әрекеттесе алатын молекулаларды ұсынады. Бұрын ондаған жылдар қажет болса, бүгінде емдік молекулалар бірнеше айдың ішінде жасалып жатыр.

Бұл Қазақстан үшін түбегейлі жаңа мүмкіндіктерге жол ашады. Еліміздің өз алдына ірі фармацевтикалық өндіріс құруға мүмкіндігі шектеулі болатын: бірегей молекулаларды әзірлеу үшін қолжетімсіз орасан зор инвестициялар мен ерекше инфрақұрылым қажет еді.

Қазір бұл кедергілер жойылып жатыр. Жасанды интеллект құралдары ғалымдарға қомақты бастапқы жарнасыз-ақ жаһандық зерттеу консорциумдарына қатысуға, қолданыстағы молекулаларды Қазақстан популяциясының ерекшеліктеріне бейімдеуге және дәл Орталық Азия үшін өзекті аурулардың емін іздеуге мүмкіндік береді.

Әлем "бай елдерге арналған қымбат ғылым" дәуірінен деректер мен алгоритмдер негізгі ресурсқа айналатын кезеңге өтіп жатыр. Ал деректерді Қазақстан тиімді пайдалана алады.

Басталып кеткен және бізге де жететін революция

Әлемдік медицинадағы ең үлкен трансформация қазір жүріп жатыр, тек ол біз елестеткеннен басқаша сипатта. Бұл өтпелі кезең бір сәтте бола салған жоқ, өзгерістер біртіндеп жинақталды. Қазақстан осы жолдың бастауында тұр. Цифрлық шешімдер енгізіліп, ЖИ-ассистенттер пайда бола бастады, бірақ олар әзірге жүйелі түрде емес, жекелеген жобалар ретінде ғана көрініп жүр.

Таяу жылдардағы міндет - шетелдік технологияларды жай ғана импорттау емес, өз инфрақұрылымымызды: ұлттық медициналық деректер қорын, бірыңғай терминология стандарттарын, алгоритмдерді бақылау және ашықтық тетіктерін құру. Сонда ғана ЖИ біздің ерекшелігімізге қарсы емес, онымен үйлесе отырып жұмыс істей алады.

Бұл кәсіби мәдениеттің жаңа түрін талап етеді, онда дәрігер ЖИ-мен құрал ретінде жұмыс істей білуі, оның тұжырымдарын сыни тұрғыдан бағалауы және соңғы шешімді өз құзырында қалдыруы тиіс.

Себебі медицина - тек ғылым ғана емес, ол адамның ең әлсіз, қиын сәттерінде оның жанында болу деген сөз. Мұндай кезде ешқандай алгоритм тірі адамның жанарын, тәжірибелі қолын және қарапайым жылы сөзін алмастыра алмайды.

Редакция көзқарасы автордың пікірімен сәйкес келмеуі мүмкін 

Автор туралы: Алмаз Шарман - Қазақстан Профилактикалық медицина академиясының президенті, Америка денсаулық сақтау қауымдастығының мүшесі. Биомедицина және қоғамдық денсаулық сақтау саласының маманы.

Аударған: Дина Шәріпхан

Google News арқылы жаңалықтарымызды қадағалаңыз

Жазылу

жасанды интелект

дәрігер

кеңес

емдеу

Денсаулық