Генетика ма, күйзеліс пе? Трихолог жастардың шашы неге ерте ағарып жатқанын түсіндірді

Шаштың ерте ағаруы бүгінде көптеген жастарды мазалайтын өзекті мәселенің біріне айналды. Бірі мұны қазіргі өмір салты мен ауыр күйзелістен көрсе, енді екіншілері генетикалық заңдылық деп қабылдайды. Ақ шашты жұлуға бола ма? Дәріханалардағы қымбат лосьон мен сусабындар шынымен көмектесе ме? Ал "бір түнде ағарып кету" қаншалықты шындыққа жанасады? Осы және өзге де маңызды сұрақтардың төңірегінде білікті маман, дерматолог-трихолог дәрігер Рахат Бидахметовпен сұқбаттастық. Рахат Ержанұлы шаш ағаруының биохимиялық механизмдерін түсіндіріп, халық арасында таралған мифтерді ғылыми тұрғыдан талдап берді.

– Шаштың ағаруы физиология тұрғысынан қалай жүреді және меланин қалай "жоғалып" кетеді? 

– Шаштың табиғи реңкін сақтауы мен оның біртіндеп ағаруы – өте күрделі әрі терең биохимиялық процесс. Ғылыми тұрғыдан алғанда, бұл құбылыс тікелей шаш фолликуласының негізінде, яғни матриксінде орналасқан меланоциттер деп аталатын арнайы жасушалардың қызметіне негізделген. Осы жасушалар синтездейтін меланин пигменті шаш өзегіне өтіп, оның қара, қоңыр немесе сары секілді табиғи түстерін анықтайды.

Меланиннің өзі құрылымына қарай екі түрге бөлінеді: қоңыр және қара түстерге жауапты эумеланин және шашқа сары немесе қызғылт реңк беретін феомеланин. Шаш ағара бастағанда пигмент бірден жойылып кетпейді; керісінше, меланоциттердің белсенділігі біртіндеп төмендеп, олардың бояу бөлу қабілеті нашарлайды. Нәтижесінде шаш өзегі пигментсіз қалып, босаған орындар ауа көпіршіктерімен толығады. Дәл осы физиологиялық өзгеріс жарықтың шағылысуы арқылы біздің көзімізге шаштың "ақ" болып көрінуіне алып келеді.

Бұл үдеріс адамның жас ерекшелігі мен генетикалық кодына да тікелей байланысты. Әрбір шаш фолликуласының өз өсу циклі болады және шамамен 10 циклдан кейін, яғни адам 40 жасқа таяғанда, меланоциттердің ресурс мөлшері сарқылып, пигмент синтезі табиғи түрде баяулайды. Бұл ағзадағы заңды қартаю процесі болып саналады. Дегенмен, егер ағару процесі 20-25 жас аралығында байқалса, бұл көбінесе тұқымқуалаушылық факторларға немесе меланоциттердің жұмысын бұзатын күшті психологиялық стрестер мен сыртқы әсерлерге байланысты. Қорыта айтқанда, шаштың ағаруы – бұл меланоциттердің пигмент өндіру қабілетінің төмендеуі немесе толық тоқтауымен сипатталатын, жасушалық деңгейдегі биологиялық сағаттың көрінісі.

– Шаштың ерте ағаруының (мысалы, 20-25 жаста) басты себебі не: генетика ма әлде күйзеліс пе? 

– Шаштың 20-25 жас аралығында ерте ағаруы – бұл көптеген ішкі және сыртқы факторлардың тоғысуынан туындайтын процесс, десе де оның негізгі іргетасы тікелей генетикалық бейімділікке барып тіреледі. Ғылыми тұрғыдан алғанда, әр адамның ДНҚ-сында меланоциттердің өміршеңдік циклі алдын ала бағдарламаланған. Мысалы, IRF4 гені секілді арнайы маркерлер меланиннің синтезделуі мен сақталуын реттейді; егер бұл гендік кодта ерте қартаюға бейімділік болса, меланоциттердің діңгекті жасушалары уақытынан бұрын таусылып, шаш пигментін жоғалта бастайды.

Дегенмен, генетикалық потенциалдың қаншалықты тез сарқылатынына күйзеліс факторы айтарлықтай әсер етеді. Қатты немесе созылмалы күйзеліс кезінде ағзада симпатикалық жүйе белсендіріліп, "норадреналин" гормоны көптеп бөлінеді. Яғни, күйзеліс генетикалық сағатты тездетуші катализатор рөлін атқарады. Оған қоса, күйзеліс кезінде пайда болатын бос радикалдар мен тотығу процестері жасуша мембраналарын зақымдап, пигмент бөлу механизмін істен шығарады. Осылайша, егер адамның тегінде ерте ағаруға бейімділік болса, күйзеліс пен сыртқы қолайсыз факторлар бұл процестің бірнеше жылға ертерек басталуына немесе агрессивті түрде жүруіне тікелей себепкер болады.

– "Бір түнде қатты қорыққаннан шаш ағарып кетуі мүмкін" деген аңыз қаншалықты шындыққа жанасады? 

– Халық арасында кеңінен таралған "бір түнде қатты қорыққаннан немесе қайғыдан шаш ағарып кетіпті" деген түсінік ғылыми тұрғыдан алғанда шындыққа жанаспайтын аңыз немесе миф. Биологиялық тұрғыдан бұл процестің бір түн ішінде жүзеге асуы мүмкін емес, өйткені шаштың түсі оның өзегіндегі тірі жасушалар арқылы емес, шаш фолликуласының ішіндегі меланоциттердің жұмысымен қалыптасады. Шаш – бұл өлі мүйізді құрылым, сондықтан оның бойындағы пигмент химиялық реакциясыз немесе физикалық әсерсіз өздігінен лезде жойылып кете алмайды.

Ағару процесі тек шаштың жаңадан өсу фазасында, яғни түбінен бастап жүреді. Шаш ай сайын орта есеппен небәрі 1 сантиметрге өсетінін ескерсек, меланоциттердің жұмысы тоқтаған күннің өзінде, ақ шаштың көзге көрінуі үшін кем дегенде бірнеше апта уақыт қажет. Ғылымда "Marie Antoinette syndrome" деп аталатын бұл құбылыс көбіне күйзелістен туындаған шаштың жаппай түсуімен түсіндіріледі. Бұл жағдайда қара шаш күйзеліс әсерінен тез түсіп қалады да, баста бұрыннан бар, бірақ байқалмай келген ақ шаштар ғана қалып, адамға шашы бірден ағарып кеткендей әсер қалдырады. Осылайша, қатты қорқу ағаруды тездеткенімен, оны бір түнде жүзеге асыруға қауқарсыз.

Оқи отырыңыз: Жастардың шашы неге ерте ағаратын болды? Трихологпен сұқбат

– Қазіргі медицинада ағарған шаштың табиғи түсін қайтару мүмкін бе әлде бұл қайтымсыз процесс пе? 

– Қазіргі заманғы медицина мен трихология саласында ағарған шаштың табиғи пигментациясын қайта қалпына келтіру мәселесі әлі де күрделі сынақ болып қалып отыр. Өкінішке орай, бүгінгі таңда ғылыми тұрғыдан дәлелденген, ақ шаштың түсін біржола бастапқы қалпына келтіретін медициналық препараттар немесе терапиялық әдістер ресми түрде қолданысқа енген жоқ. Бұл процестің "қайтымсыз" деп сипатталуының себебі – шаш фолликуласындағы меланоцитарлы діңгекті жасушалардың толық сарқылуында жатыр. Жасушалық деңгейде пигмент өндіретін "қор" таусылғаннан кейін, оны сыртқы инъекциялар немесе дәрі-дәрмектер арқылы қайта тірілту қазіргі технологиялар үшін мүмкін болмай отыр. Дегенмен, ғылыми ортада бұл бағыттағы ізденістер тоқтаған емес. Соңғы жылдары гендік инженерия және регенеративті медицина саласында меланоциттердің белсенділігін ынталандыратын молекулалар мен пептидтер туралы түрлі зерттеу жарияланып отыр. Кейбір клиникалық сынақтар кезінде шаштың ағаруын уақытша тежейтін немесе пигменттің аз да болса қайта оралуына әсер ететін заттар байқалған. Бірақ мұндай нәтижелер әлі де болса жаппай қолданысқа шығу үшін жеткіліксіз және қауіпсіздік тұрғысынан толық мақұлданбаған. Сондықтан, "жақын арада жаңа өнім шығады" деген сыбыстар ғылыми негізі бар теорияларға сүйенгенімен, іс жүзінде бізге әлі жеткен жоқ. Қазіргі таңда медицина тек ағару процесін ерте кезеңде баяулатуға ғана қауқарлы, ал толықтай қарайту – болашақтың еншісіндегі мәселе.

– Дәріханалардағы "ақ шашқа қарсы" лосьондар мен сусабындар шынымен көмектесе ме? 

– Дәріхана сөрелерінде жиі кездесетін "ақ шашқа қарсы" лосьондар, сусабындар мен арнайы сарысулардың басым көпшілігі, өкінішке орай, ғылыми негізі жоқ маркетингтік айла-шарғылар ғана. Трихология тұрғысынан алғанда сусабын немесе лосьон сияқты сыртқы қолдану құралдары шаш фолликуласының терең қабатында орналасқан меланоциттердің генетикалық бағдарламасын өзгерте алмайды. Шаш өзегі – бұл өлі мүйізді қабат, сондықтан оған сырттан жағылған кез келген косметикалық өнім шаштың ішкі пигментациясын қалпына келтіруге қауқарсыз.

Көптеген мұндай өнімнің құрамында шашты уақытша күңгірттендіретін немесе оптикалық иллюзия арқылы ақ шашты жасыратын жеңіл тонировкалық компоненттер болуы мүмкін. Алайда, бұл емдік әсер емес, жай ғана косметикалық бүркемелеу. Биологиялық деңгейде меланин синтезін қайта жандандыратын препараттар әлі күнге дейін еркін саудадағы медициналық қолданыста жоқ. Сондықтан, "ақ шашты біржола жояды" деген жарнамалық уәделерге сенудің ғылыми негізі жоқ. Шын мәнінде, мұндай өнімдер шаштың құрылымын сәл жақсартқанымен, оның табиғи түсін қайтаруға ешқандай әсер бермейді.

– Ағарған шашты жұлып тастаса, оның орнына екі ақ шаш шығады деген рас па? 

– Халық арасында кеңінен таралған "ағарған шашты жұлса, оның орнына екі немесе одан да көп ақ шаш шығады" деген түсінік – ғылыми негізі жоқ таза миф. Биология тұрғысынан алғанда әрбір шаш жеке фолликуладан өседі және оның пигментация процесі көршілес шаш түбірлеріне ешқандай әсер етпейді. Бір шашты жұлып тастау арқылы оған жақын орналасқан фолликулалардағы меланоциттердің жұмысын тоқтату немесе ағару процесін "жұқтыру" физикалық тұрғыдан мүмкін емес. Дегенмен, шашты жұлудың басқа да зияндары бар екенін есте сақтаған жөн. Шашты күшпен жұлған кезде шаш фолликуласының микротравмаға ұшырауы, қабынуы немесе зақымдануы әбден мүмкін. Егер бір фолликуланы жиі зақымдай берсе, ол уақыт өте келе мүлдем шаш шығармайтын болып қалуы, яғни сол жерде шаш сирей бастайды. Сонымен қатар, ағару процесі – бұл ағзаның ішкі жағдайына немесе генетикасына байланысты жүретін жүйелі құбылыс. Сондықтан, бір ақ шашты жұлғаннан кейін оның орнына қайтадан ақ шаштың шығуы заңдылық, бірақ оның көрші шаштардың ағаруына ешқандай қатысы жоқ.

– Шашты жиі бояу ағару процесін тездете ме? 

– Шашты жиі бояу мен оның ағару процесінің арасында тікелей физиологиялық байланыс жоқ. Ғылым тұрғысынан алғанда, шаш бояғыштары шаштың сыртқы қабатына және ортаңғы қабатына әсер еткенімен, терінің терең қабатындағы шаш фолликуласы мен пигмент өндіретін меланоциттердің жұмысына араласа алмайды. Сондықтан, сапалы бояуларды қолдану шаштың табиғи ағару қарқынын тездетпейді. Қазіргі таңда ақ шаштың көрінісінен арылудың ең тиімді әрі қолжетімді жолы – косметикалық бояу. Алайда, бояуды таңдауда оның құрамына ерекше мән берген жөн. Құрамында аммиак пен парафенилендиамин сияқты агрессивті химиялық заттары аз немесе мүлдем жоқ, күтім жасаушы компоненттермен байытылған бояуларды қолдану шаш өзегінің саулығын сақтауға көмектеседі. Жиі бояу шаштың өзін құрғатуы немесе сынғыш етуі мүмкін, бірақ бұл меланиннің жоғалуына әкеп соқтырмайды. Сондықтан, ақ шашты жасыру үшін бояуды қауіпсіз қолдануға болады, тек бояу сапасына және шаштың кейінгі күтіміне назар аудару қажет. Егер адам ақ шашты бояудан бас тартса, оны қалай бар, солай қабылдап, күміс реңкті күтетін арнайы сусабындармен күтім жасауға болады.

– "Шыны тәріздес ақ шаш" деген не және ақ шашқа неліктен кейде бояу қонбайды? 

– Ақ шаштың ең күрделі түрі – "шыны тәрізді ағару" – бұл шаш құрылымының физикалық және химиялық тұрғыдан айтарлықтай өзгеруімен сипатталатын құбылыс. Бұл жағдайда шаш фолликуласындағы меланоциттер толығымен жойылып, шаш өзегінде пигмент мүлдем қалмайды. Алайда, оның басты ерекшелігі – шаштың сыртқы қабаты кутикула қабыршақтарының бір-біріне өте тығыз жанасып, тегіс, қатты қабық түзуінде. Дәл осы тығыздық шашқа өзіне тән жылтыр береді, бірақ сонымен бірге оны бояуға өте төзімді етеді.

Мұндай шашқа бояудың қонбау себебі химиялық пигменттердің шаш өзегіне ене алмауында. Кутикула қабаттары "сауыт" секілді жабылып қалатындықтан, қарапайым бояғыш заттар оның ішіне өте алмай, тек бетінде қалып қояды. Сондықтан бояудан кейін түс тез жуылып кетеді немесе мүлдем өзгермейді. Бұл мәселені шешу үшін кәсіби колористикада "мордонсаж" немесе арнайы жоғары пайызды тотықтырғыштарды қолдану әдістері жүзеге асырылады. Тотықтырғыш шаштың тығыз қабыршақтарын қопсытып, бояудың ішке енуіне жол ашады. Осылайша, шыны тәрізді ақ шаш тек пигменттің жоқтығымен ғана емес, оның "өткізбейтін" құрылымымен ерекшеленеді. Мұндай шаш ерекше күтімді және бояу кезінде арнайы химиялық дайындықты талап етеді.

Оқи отырыңыз: "Үнсіз келетін сырқат": Бүйрек аурулары неге қауіпті және одан қалай қорғану керек

– Ұйқының бұзылуы мен зиянды әдеттер шаш пигментіне қалай әсер етеді? 

– Ұйқы режимінің бұзылуы мен зиянды әдеттер ағзаның ішкі тепе-теңдігіне нұқсан келтіріп, шаш пигментациясына тікелей және жанама түрде теріс әсер етеді. Ғылым тұрғысынан алғанда бұл факторлар оксидативті күйзелістің деңгейін арттырып, шаш фолликуласындағы меланоциттердің мерзімінен бұрын қартаюына және қызметін тоқтатуына алып келеді. Сапалы ұйқының жетіспеушілігі ағзадағы "ұйқы гормоны" – мелатониннің түзілуін тежейді. Мелатонин тек ұйқыны реттеп қана қоймай, сонымен қатар жасушаларды бос радикалдардан қорғайтын күшті антиоксидант рөлін атқарады. Оның тапшылығы кезінде меланоциттер қорғаныссыз қалып, зақымдануға бейім болады. Ал темекі мен алкоголь ағзаны улы заттармен улап, қан тамырларын тарылтады. Бұл шаш түбіріне келетін оттегі мен нәрлі заттардың көлемін азайтып, пигмент синтезін бұзады. Темекі түтініндегі токсиндер шаш фолликуласының ДНҚ құрылымына зақым келтіретіні ғылыми дәлелденген. Егер адамда тұқымқуалаушылық арқылы берілген генетикалық бейімділік болса, бұл сыртқы факторлар "ұйықтап жатқан" гендерді оятып, ағару процесін катализатор секілді бірнеше есе тездетеді. Осылайша, салауатты өмір салтын сақтамау – меланоциттердің биологиялық ресурсын уақытынан бұрын сарқып, ерте ағарудың басты қозғаушы күшіне айналады.

– Ақ шаштың "сұр" және "ақ" болып бөлінуінің мәні неде? 

– Шаштың ағаруы біркелкі жүретін процесс емес, ол пигменттің азаю деңгейіне байланысты "сұр" және "ақ" болып екі кезеңге немесе түрге бөлінеді. Бұл айырмашылықтың негізінде шаш фолликуласындағы меланоциттердің қаншалықты белсенді екендігі жатыр. Шаш "сұр" болып көрінген кезде бұл меланоциттердің әлі де жұмыс істеп тұрғанын, бірақ олардың өнімділігі айтарлықтай төмендегенін білдіреді. Бұл кезеңде меланин пигменті шаш өзегіне белгілі бір мөлшерде ғана бөлінеді, бірақ ол шаштың табиғи қанық түсін толыққанды қамтамасыз етуге жетпейді. Нәтижесінде пигменті бар және пигментсіз бөліктердің араласуынан оптикалық "сұр" немесе "күміс" реңк пайда болады. Ал шаш толықтай "ақ" түске енгенде, бұл меланоциттердің пигмент бөлу қызметінің толықтай тоқтағанын немесе бұл жасушалардың мүлдем жойылғанын көрсетеді. Бұл жағдайда шаш өзегінде ешқандай бояу заты болмайды, ол тек ауа көпіршіктерімен толығады.

Ғылым тұрғысынан алғанда, сұр шаш – бұл ағарудың өтпелі кезеңі, ал ақ шаш – пигментацияның соңғы, қайтымсыз нүктесі. Сұр түстің пайда болуы ағзадағы меланин қорының сарқыла бастағанын білдіретін алғашқы сигнал.

Оқи отырыңыз: Ғалымдар егде жаста мидың жұмысын жақсартудың оңай жолын тапты