ӘКК кәсіпкерлерге қорған бола алмай тұр...

Qazaq24.com, Egemen.KZ дереккөзінен алынған ақпаратқа сүйене отырып жаңалық таратты..

Облыстар мен республикалық маңызы бар қалалардан 2006 жылы құрылған әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорацияларының (ӘКК) алдына шағын кәсiпкерлiктi дамыту, әлеуметтiк жобаларды iске асыру, iшкi нарықты бәсекеге қабiлеттi өнiмдермен қамтамасыз ету арқылы өңiрлердiң әлеуметтiк жай-күйiн жақсарту міндеті қойылған еді. Алайда арада өткен жиырма жылға жуық уақыт ішінде ӘКК-лердің тұрақтандыру қорларының көмегімен әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының бағасын шектен тыс қымбаттатпай ұстап тұруға және шағын кәсіпкерлікті қолдауға бағытталған жұмысы мардымды нәтиже берген жоқ. Оған аспанға шарықтап кеткен азық-түлік бағасы айғақ.

Коллажды жасаған – Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «ЕQ»

Мемлекет басшысы 2021 жылы ӘКК-лердің құзыретіне жатпайтын әрі маңызы төмен активтерді алып тастау және оларды жергілікті бизнестің бәсекелесіне емес, сенімді серіктесіне айналдыру жөнінде нақты міндет қойған еді. Соған сәйкес Үкімет ӘКК-лерді дамытудың 2025 жылға дейінгі кешенді жоспарын әзірлеп, оны 2021 жылғы 4 тамыздағы №520 қаулысымен бекіткен болатын. Осы құжатта ӘКК-лердің көбінің қызметі үнемі шығынды болғаны, кейде олардың тарапынан бизнеске бәсекелестік жасамау туралы басты қағидат бұзылып, мұның аяғы нарықтағы бұрмалауларға алып келгені айтылған. Сол себепті кәсіпкерлер ӘКК-лерді өңірлік билік тарапынан жасалатын артықшылықтары бар, әрі адал бәсекелестікке кедергі келтіретін құрылымдар деп санайтынын білдірген.

Аталған кешенді жоспарда ӘКК-лерді өңірлік даму институттары етіп трансформациялауға, олардың қызметі өңірлер экономикасының орнықты жұмыс істеуіне қолдау көрсетуге, өздеріне басқаруға берілген активтерді тиімді басқаруға, жұмысы ашық болуына бағытталған іс-шараларды жүзеге асыру көзделген еді. Өкінішке қарай, «Ұлттық компания» деген дардай атауы бар ӘКК-лер өздерінің құрылтайшысы саналатын Үкіметтің кешенді жоспарын орындап жарытқаны шамалы.

Тіпті заңды белден басып, сыбайлас жемқорлыққа ұрынған ӘКК-лер де бар. Мысалы, 2022 жылғы жазда елімізде қант бағасы күрт қымбаттап, тұтынушылар наразылығы туындаған кезде Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет Қостанай облысында бағаны тұрақтандыруға арналған қантты бөлудің қылмыстық схемасын әшкерелеген. Нақты айтсақ, облыстық әкімдік пен «Тобыл» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамының қызметкерлері тұрақтандыру қорынан қанттың килосын өздері таңдаған кәсіпкерлерге 420 теңгеден берген. Сол үшін кәсіпкерлер облыстық әкімдік пен ӘКК қызметкерлеріне сыйақы ретінде 100-ден 500 килоға дейін қант үлестірген. Ал қарапайым халыққа қантты бекітілген 10 пайыздың орнына, 100 пайыз үстеме бағамен сатып, оңай пайда тапқан. Сол жылғы күзде Антикор Астана қаласының және Жамбыл, Қарағанды, Солтүстік Қазақстан облыстарының «Astana», «Тараз», «Сарыарқа», «Солтүстік» ӘКК-лері заңды тұлғаларға 33 жер телімін басым қызмет түрлерінің тізбесіне енгізілмеген инвестициялық жобаларды іске асыру үшін қолданыстағы заңнаманы бұза отырып, рәсімдеп бергенін анықтаған. Нәтижесінде, заңсыз берілген жер телімдерінің барлығы мемлекет меншігіне қайтарылған.

Биыл Жоғары аудиторлық палата (ЖАП) жүргізген мемлекеттік аудит ӘКК-лер жұмысындағы елеулі кемшіліктер әлі жойылмағандығын көрсетті. ЖАП төрағасы Әлихан Смайыловтың пікірінше, Ұлттық экономика министрлігі ӘКК-лер жұмысында тәртіп орнатуға тиіс. Олардың нақты немен айналысуы керек екенін анықтап, бірыңғай ұстаным әзірлеу қажет. «ӘКК-лер өңірлерде өздері дұрыс деп тапқанның бәрін істеп жатыр. Көп жағдайда бұл тіпті Кәсіпкерлік кодекске қайшы келеді», деп мәлімдеді Ә.Смайылов.

Кейінгі 5 жылда ӘКК-лерге жалпы сомасы 528 млрд теңгеден астам бюджет қаражаты берілген, соның ішінде 288 млрд теңгеден астамы кәсіпкерлік субъектілерін кредиттеуге арналған. Алайда ӘКК-лер өңірлердің дамуына әсер ететін инвестициялық жобаларды іске асырудың орнына өздеріне түскен қаражатты банктегі депозиттерге салып, оңай жолмен пайда табуға тырысқан. Бұған қоса, мемлекеттік қаржыландыру жылдан-жылға ұлғайтылғанына қарамастан, ӘКК-лер шығынмен жұмыс істейді. Оның жалпы сомасы 2020 жылмен салыстырғанда 2025 жылдың басында 7 есе көбейіп, 209 млрд теңгеден асып түскен.

Аудиторлар ӘКК-лер жеке кәсіпкерлерге қолдау көрсету арқылы таза коммерциялық жобаларға жиі қатысатынын атап көрсеткен. Мәселен, «Ертіс» ӘКК инвестициялық жобалар деген атаумен 16,6 млрд теңгеге коммерциялық тұрғын үй құрылысын іске асырып жатыр. Мұнда 3,3 млрд теңгенің бұзушылықтары анықталды. «Aqjaiyq» ӘКК-ге инвестициялық жобаларды іске асыру үшін жер учаскелері берілген. Алайда олар игерілмеген немесе басқа коммерциялық мақсаттарға қайта бағдарланған. «Ақтөбе» ӘКК кейінгі 3 жылда жалғыз жеке компанияның ғана өндірісін кеңейту үшін несие берген. Ол мемлекеттен жалпы сомасы 11,2 млрд теңгеге қарыз және субсидия алған. Қаражат бұзушылықтармен әрі кепіл алмастан берілген. «Бақсам, бақа екен» демекші, ӘКК қаржыландыратын жобаларды іріктеу жөніндегі комиссияның құрамында сол компанияға қатысы бар тұлға бар болып шыққан. «Семей» ӘКК жобаларды қаражатты тез игеру үшін тиісті бағалаусыз және талдаусыз іріктеген. «Солтүстік» ӘКК-нің бірлескен кәсіпорындар құру жұмысы тиісті нәтиже бермей, шамамен 1 млрд теңге мемлекет қаржысы желге ұшқан. Мұнда бейінді емес активтерді ұстаудан ғана 610 млн теңге көлемінде шығын келген. Соның ішінде бұдан бірнеше жыл бұрын жекеменшіктен сатып алынған жергілікті «Первый Северный» телеарнасы да бар. Кейін ӘКК оны аукционға салса да өткізе алмай немесе Солтүстік Қазақстан облысы (СҚО) әкімдігінің муниципиалдық телерадиокомпаниясымен біріктірмей, әлі күнге бюджет есебінен қаржыландыруды құп көріп отыр. Бұл ретте СҚО әкімдігі «Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясының облыстық филиалына қарасты «Қызылжар» телеарнасына да мемлекеттік тапсырыс беріп, үш бірдей телеарнаны ұстауға жүздеген миллион теңге бюджет қаржысын жұмсап отырғанын айта кету керек. Мұндай «пиаршылдық» өзге өңірлердің ешқайсысында жоқ.

Мемлекеттік аудит барысында ӘКК-лердің жалпы сомасы 138 млрд теңге қаржылық бұзушылықтарға жол бергені, 33,6 млрд теңге бюджет қаражаты мен активтерін тиімсіз пайдаланғаны анықталды. ЖАП 14 факт бойынша материалдарды құқық қорғау органдарына жолдауды ұйғарды.

Дегенмен осы салада сең қозғалған сыңайлы. Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес Үкімет қазір «Мемлекеттік мүлік туралы» заңға ӘКК-лердің активтерді басқару, жеке бизнеспен әріптестік бойынша жобаларды іске асыруға қатысты функцияларының толық тізбесін жасау, жобаларды іріктеу және іске асыру қағидаларын, кәсіпкерлік субъектілерімен өзара іс-қимыл тетігін айқындау арқылы олардың қызметін жетілдіруге бағытталған өзгерістер мен толықтырулар әзірлеп жатыр. Олар ӘКК-лерді қайта форматтап, толыққанды даму институттарына айналдыру мақсатын көздейді.

Соңғы жаңалықтар