АҚШ сарапшысы Қазақстанның саяси жүйесіндегі жаңашылдықтарды бағалады

АҚШ-тағы The Atlantic Council’s Eurasia Center-дің штаттан тыс ғылыми қызметкері, Еуразия жөніндегі сарапшы Марк Темницкий Kazinform агенттігінің тілшісіне осылай деп пікір білдірді.

Сарапшының сөзінше, бұл жаңашылдықтар Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев жүргізіп келе жатқан ұзақмерзімді реформалар бағытымен толық үндеседі.

Марк Темницкий бір палаталы Құрылтай шешім қабылдауды оңайлатып, элиталардың ықпалын азайтатынын айтады. Мұндай құрылым президенттік басқару жағдайында заң жобаларының жылдам қабылдануына жол ашады.

Оның айтуынша, мұндай модель Скандинавия елдеріндегі (Дания, Финляндия, Исландия, Норвегия, Швеция) және Түркиядағы табысты бір палаталы парламенттер тәжірибесіне негізделген. Бұл Қазақстанның унитарлық құрылымына сай келеді әрі «Құрылтай» ұғымының көшпелі қоғамдағы кеңес құру дәстүрімен мәдени тұрғыда үйлесім табуы маңызды.

Президент тағайындайтын, бірақ парламент бекітетін вице-президент лауазымын енгізу Сенат тарағаннан кейін туындаған институционалдық олқылықты жоюды көздейді. Бұл қызмет халықаралық өкілдік пен парламентпен өзара байланысқа жауап береді. Сонымен қатар, атқарушы биліктің ұжымдық бейнесін қалыптастырып, сыртқы аренада Қазақстанның саяси жүйесін сенімді етіп көрсетеді.

Темницкий бұл қадам көпвекторлы сыртқы саясат жағдайында Қазақстан дипломатиясының әлеуетін арттыратынын жеткізді. Президент өз өкілетін әлсіретпей, бір бөлігін тапсыру мүмкіндігіне ие болады. Мұндай тәжірибе АҚШ немесе Оңтүстік Кореядағы модельдерге ұқсас болғанымен, Қазақстандағы күшті президенттік басқару контексті ескерілген.

– Мұның өзі мемлекеттік басқарудың кемелденгенін көрсетеді және Астананы «C5+1» секілді халықаралық форматтар үшін сенімді еуразиялық серіктес ретінде танытады, - деп атап өтті Марк Темницкий.

Сарапшы Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы Ассамблеясын алмастыратын Халық Кеңесін құру бастамасына да тоқталды. Оның айтуынша, құрамына этномәдени бірлестіктерді, үкіметтік емес ұйымдарды және өңірлік құрылымдарды біріктіретін 126 мүшеден тұратын бұл жоғары кеңесші орган кеңес беру тетіктерін жаңғыртады. Сонымен қатар, Ассамблеяға берілген парламенттегі кепілдендірілген квоталарды алып тастау сайлауға деген халық сенімін күшейтеді.

– Халық Кеңесіне заң шығару бастамасын беру азаматтық қоғамның идеология, ішкі саясат және Конституция мәселелеріне қатысуын күшейтеді. Бұл ұлттық егемендікке нұқсан келтірмей, көпэтносты мемлекеттегі ұлтаралық келісімді нығайтуға ықпал етеді, - деді сарапшы.

Марк Темницкийдің пікірінше, бұл құрылым Ресейдегі жоғарғы палатаға ұқсас болғанымен, Қазақстанда барша қоғам өкілдерінің қатысуына басымдық беріледі.

Сондай-ақ, Конституциялық сот төрағасы Эльвира Азимова басқаратын Конституциялық комиссия әртүрлі ұлт өкілдері мен қоғамдық ұйымдарды қосып, конституциялық өзгерістерге кең қолдау табуға жағдай жасайды. Бұл іс жүзінде Конституцияны қайта қараумен тең, ал соңында өзгерістерді референдум арқылы бекіту жоспарланып отыр.

Сарапшы барлық ұсыныстарды біртұтас жобаға біріктіру реформаларға серпін береді деген пікірде. Бұл Чили (2020–2022 жж.) немесе Тунис елдеріндегі сәтті тәжірибелерге ұқсас. Технократиялық негізде құрылған, бірақ кең қоғамдық қатысуды көздейтін бұл тәсіл институционалдық сенімді күшейтеді. Ал бұл «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасын іске асыру және елдегі реформалардың Еуропа тарапынан мойындалуы үшін аса маңызды.

Айта кетейік, Сенат депутаты Нұрлан Бекназаров Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның екінші отырысында Құрылтай төрағасы қазақ тілін жетік білуі керектігін айтты.

Әрі "Құрылтай" деп аталатын Парламентте депутаттардың өкілеттігі 1,5 есеге артады.