Брюссельдегі келіссөздер: Қазақстан өз мүддесіне сай маңызды нәтижелерге қол жеткізді

Тәуелсіз халықаралық қатынастар және экономикалық саясат жөніндегі сарапшы Ерік Батырхановтың айтуынша, Брюссельге жасалған сапарды жай ғана хаттамалық кездесу немесе саяси символизм ретінде бағалауға болмайды. Оның пікірінше, Қазақстан Еуропалық Одақпен көлік-логистика, өнеркәсіптік кооперация, инвестициялар, стратегиялық шикізат ресурстары және визалық режимді жеңілдету бағыттарында нақты артықшылықтарға қол жеткізді.

Сарапшының сөзінше, бұл сапар Қазақстанның халықаралық позицияларын нығайтып қана қоймай, елдің Орталық Азиядағы жетекші экономикалық орталық және Еуропа мен Азия арасындағы маңызды серіктес ретіндегі рөлін күшейте түсті. Ол Брюссельдегі келіссөздердің басты нәтижесі – жаңа мүмкіндіктер туралы мәлімдемелер емес, оларды нақты жобалар мен инвестицияларға айналдыруға қажетті саяси негіздің қалануы екенін атап өтті.

– Келіссөздер қорытындысы бойынша Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан мен Еуропалық Одақ арасындағы қарым-қатынастар ынтымақтастықтың бүкіл тарихындағы ең жоғары деңгейде екенін мәлімдеді. Бұл бағалау қаншалықты әділ және бүгінгі таңда Қазақстан мен ЕО өзара іс-қимылының қазіргі кезеңін алдыңғы кезеңдерден не ерекшелендіреді?

– Мұндай тұжырымдар белгілі бір дәрежеде дипломатия тілі, саммиттерде мұндай бағалаулар жиі айтылады. Бірақ бұл жолы олардың артында нақты мазмұн тұр. Кеңейтілген серіктестік туралы келісімге 2015 жылы қол қойылды, ал өткен онжылдықта қарым-қатынастар жалпы шеңберлі сипаттан нақты бағыттарға дейінгі жолдан өтті. Олар тараптардың бір-біріне деген ықыласы жылына түскендіктен емес, жағдай өзгергендіктен жаңа деңгейге көтерілді.

2022 жылдан кейін Еуропа жеткізілімдерді әртараптандырумен байыпты түрде айналыса бастады, дәл сол жылы ЕО мен Қазақстан тұрақты шикізат, батареялар және жаңартылатын сутегі бойынша стратегиялық серіктестікке қол қойды. Президент Euronews-ке арналған мақаласында атап өткендей, қазіргі жағдайда елдер не бәсекелес блоктарға тұйықталуы мүмкін, не өзара құрмет пен ортақ мүдделер негізінде жаңа серіктестіктер құра алады, ал Қазақстан екінші жолды таңдайды.

Энергетика бұл байланыстың тереңдігін жақсы көрсетеді: бүгінде Қазақстан ЕО-ға мұнай импортының шамамен 13%-ын және табиғи уран жеткізілімінің 16%-ын қамтамасыз етіп отыр. Яғни, әңгіме он жыл бұрынғымен салыстырғанда нақтырақ әрі прагматикалық сипатқа ие болды.

– Еуропалық лидерлер Қазақстанды Еуропа мен Азия арасындағы көлік байланысының негізгі буыны деп атады. Жаһандық логистиканың өзгеруі және Транскаспий халықаралық көлік бағытының маңызы артып келе жатқан жағдайда, Қазақстанның Еуроодақ үшін маңыздылығы қаншалықты арта түспек?

– Бұл тұрғыда Қазақстанның ЕО үшін маңызы объективті түрде өсті және оның себебі құрылымдық сипатқа ие. Ресей арқылы өтетін солтүстік маршрут саяси тұрғыдан проблемалық бағытқа айналғанда, Транскаспий дәлізі қосалқы нұсқадан стратегиялық бағытқа айналды. Еуропа үшін бұл жай ғана логистика емес, жеткізу тізбегінің тұрақтылығы мәселесі. Сонымен қатар, мен артық үміт артудан аулақ болар едім. Себебі дәліз әлі де порттарға, флотқа және өткізу қабілетіне елеулі инвестицияларды талап етеді, сондықтан оның әлеуеті кезең-кезеңімен іске асырылуда. Қазақстан бұл жерде негізгі, бірақ жалғыз буын емес; маршрут тек өңірдегі көршілермен тығыз байланыста және Еуропаның Global Gateway стратегиясымен ұштасқанда ғана тиімді жұмыс істейді.

– Келіссөздер барысында аса маңызды шикізат материалдарына үлкен көңіл бөлінді. Қазақстан біртіндеп ЕО-ның ресурстық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және жеткізу тізбегін әртараптандыру жөніндегі стратегиялық серіктестерінің біріне айналып келеді деп айтуға бола ма?

– Иә, бұл бағыттағы қозғалыс айқын көрініп отыр, сондай-ақ аса маңызды шикізат мәселесі келіссөздердің негізгі тақырыптарының біріне айналды. Қазақстан Еуропаға батареялар, жел генерациясы және электр көлігі үшін қажетті минералдар тізімінің қомақты бөлігін қамтамасыз етуге қауқарлы, ал бұл ЕО-ның тек бір ғана дереккөзден алғысы келмейтін дәл сондай ресурстары. Сондықтан жеткізу тізбегін әртараптандыру логикасы Қазақстанның пайдасына жұмыс істеп тұр.

Президент Euronews-ке арналған мақаласында мәселені төтесінен қояды: дәстүрлі «инвестицияға айырбас ретіндегі шикізат» үлгісінен терең өңдеу, технологиялар трансферті және бірлескен кәсіпорындар құру арқылы әрбір кезеңде қосылған құн тудыратын серіктестікке көшетін уақыт жеткен жоқ па? Астана дәл осы мәселеге баса назар аударып отыр. Бұл ынтымақтастықтың шынайы стратегиялық сипатқа ие болуы немесе тек шикізаттық деңгейде қалып қоюы – концентратты сыртқа шығарудан неғұрлым терең өңдеу кезеңдеріне өтудің қаншалықты табысты болатынына тікелей байланысты. 

– Президент Тоқаев Қазақстанның еуропалық инвестицияларды тартуға, технологиялар трансфертіне және өңдеу өнеркәсібін дамытуға мүдделі екенін атап өтті. Шикізат экспортынан еуропалық компаниялармен неғұрлым терең өндірістік кооперацияға көшкен жағдайда, Қазақстан үшін қандай мүмкіндіктер ашылады?

– Сапардың басты әлеуеті де міне осында жатыр. Егер еуропалық компаниялармен кооперация тек өндіру деңгейінен асып, тереңірек сипат алса, Қазақстан бірден бірнеше артықшылыққа ие болады: біліктілігі жоғары жұмыс орындары, технологиялар трансферті, өндірісті локализациялау және шикізат бағасының құбылуына соншалықты тәуелді емес неғұрлым тұрақты табыс көздері.

Бұл бағыттағы жұмыс мүлдем нөлден басталып жатқан жоқ: еуропалық бизнес елде тек шикізат сатып алушы ретінде ғана емес, бұрыннан бар. Мысалы, Solvay химиялық концерні Қазақстанда көптеген жылдар бойы, соның ішінде уран өндірісі мен металлургияға арналған өнімдер бойынша жұмыс істеп келеді. Бұл ретте ЕО Қазақстанның ең ірі сауда және инвестициялық серіктесі болып қала береді, ал Global Gateway бағдарламасы аясында дәл осы аса маңызды шикізат жобаларына шамамен 2,5 миллиард еуро резервтеліп қойған.

Неғұрлым терең кооперациядан Еуропа да ұтады, өйткені ол жай ғана шикізат емес, дайын өнім жеткізетін сенімді серіктеске ие болады. Бір ескеретін жайт – технологиялар трансферті өздігінен сирек жүзеге асады; оны мәміле шарттарына алдын ала енгізу және ел ішіндегі болжамды инвестициялық климатпен бекіту қажет.

– Урсула фон дер Ляйен визалық режимді жеңілдету және реадмиссия туралы келісімдер бойынша келіссөздердің іс жүзінде аяқталғанын мәлімдеді. Бұл Қазақстан мен Еуропалық Одақ арасындағы іскерлік, білім беру және гуманитарлық байланыстар үшін қандай маңызға ие болуы мүмкін?

– Бұл – тек бизнес үшін ғана емес, қарапайым азаматтар да сезіне алатын нақты әрі практикалық нәтиже. Визалық рәсімдердің жеңілдетілуі іскерлік сапарларды, білім алуды, ғылыми алмасуларды және гуманитарлық байланыстарды жеңілдетеді әрі ұзақ мерзімді перспективада тек үкіметтерді ғана емес, қоғамдарды да жақындастыруға ықпал етеді. Мұнда теңгерімді пакеттің қалыптасқанын байқауға болады: визалық режимді жеңілдету Қазақстанның мүддесіне сай келсе, реадмиссия туралы келісім көші-қонды басқару мәселесінде Еуропалық Одақтың мүдделеріне жауап береді. Яғни әр тарап өзіне қажетті нәтижеге қол жеткізіп отыр. Келіссөздердің соңғы кезеңге дейін жеткізілуінің басты себебі де осы. Білім беру және іскерлік байланыстар тұрғысынан алғанда, бұл сапардың ең жылдам нәтиже беретін бағыттарының бірі деуге болады.

–  Антониу Кошта Қазақстанды Еуропа мен Азия арасындағы көпір деп атады. Қасым-Жомарт Тоқаевтың дипломатиясы Қазақстанның ЕО, Қытай, АҚШ және өңір елдерімен бір мезгілде сындарлы қарым-қатынас орната алатын дербес әрі сұранысқа ие халықаралық серіктес ретіндегі рөлін қаншалықты нығайтып келеді?

– Антониу Коштаның Қазақстанды Еуропа мен Азия арасындағы көпір ретінде бағалауы мәні жағынан дәл келеді және бұл қазақстандық дипломатияның дәйекті бағытын көрсетеді. Бұл бағыттың өзегі – Қазақстанның Еуропалық Одақпен, Қытаймен, АҚШ-пен және өңірдегі көршілерімен бір мезгілде сындарлы қарым-қатынас орнатып, ешбір күш орталығына қатаң тәуелді болмауында. Бұл – көпвекторлы саясат. Ол өзін тиімді стратегия ретінде көрсетті, өйткені географиялық орналасу мен табиғи ресурстарды маңызды келіссөз капиталына айналдырады. Ірі ойыншылар арасындағы тепе-теңдікті сақтау үнемі қосымша реттеуді талап етеді және өзімен бірге белгілі бір тәуекелдерді де алып жүреді. Қазақстанның сұранысқа ие серіктес ретіндегі мәртебесі әр бағыттағы нақты нәтижелер арқылы тұрақты түрде дәлелденіп отыруы қажет. Соған қарамастан, бұл стратегия жұмыс істеп тұр және қазіргі сапар соның жақсы мысалы болды.

– Кеңірек қарасақ, Қазақстан Президентінің Брюссельге жасаған қазіргі сапары мен қол қойылған Бірлескен мәлімдемені Қазақстан мен Еуропалық Одақ арасындағы стратегиялық серіктестіктің жаңа кезеңінің бастауы ретінде қарастыруға бола ма? Оның Қазақстанның Орталық Азиядағы және Еуразия кеңістігіндегі рөліне ұзақ мерзімді әсері қандай болуы мүмкін?

– Сапар қорытындысы бойынша қабылданған Бірлескен мәлімдеме мен сапар форматы Қазақстан мен Еуропалық Одақ арасындағы стратегиялық серіктестіктің жаңа кезеңі басталды деп айтуға негіз береді. Бұл кезеңнің қорытындысы емес, оның ашылуы деуге болады. Қабылданған құжаттар ынтымақтастықтың негізгі шеңбері мен ниеттерін айқындайды. Бұл жаңа кезең нақты жобалармен, инвестициялармен және Қазақстан аумағында өндірісті терең өңдеу бастамаларымен толыққан кезде шынайы мазмұнға ие болады. Маңыздысы – Қазақстан бұл кезеңге әлдеқайда мықты серіктес ретінде қадам басып отыр. 2025 жылы ел экономикасы 6,5 пайызға өсіп, жалпы ішкі өнім көлемі 306 миллиард АҚШ долларына жетті. Ал Халықаралық валюта қорының болжамы бойынша, 2026 жылы бұл көрсеткіш 360 миллиард доллардан асады. Ұзақ мерзімді перспективада бұл Қазақстанның Орталық Азиядағы дербес орталық ретіндегі рөлін күшейтіп, Еуропа мен Азияның тоғысындағы сенімді серіктес мәртебесін нығайта түседі. Бұл жерде бастысы – тепе-теңдікті сақтау. Еуропалық бағытты күшейту басқа серіктестерден бет бұру емес, әртараптандыруды білдіреді. Қазақстан сыртқы саясатының тұрақтылығы да осыған негізделген: бір бағытты дамыта отырып, қалған бағыттарға зиян келтірмеу.