Дара кәсіпкерлер дағдармасын

Бұған дейін олар көптеген салықты төле­мей, басы артық есептіліктің бәрінен босатылып келсе, биыл «қой үстіне бозторғай жұмырт­қала­ғ­ан» бейғам заман олар үшін аяқталды. Көбі ЖТС, тіпті КТС пен ҚҚС төлеуге көшеді, тиісінше, са­лық ауыртпалығы еселеп артады. Сондай-ақ бұрын болмаған есеп-декларацияның жаңа түр­лері енгізілді.

Жеңілдіктен жауапкершілікке ойысу

Үкімет тарапынан либерал­ды көз­­қарас, заңнамадағы жеңілдік­тер және мемлекеттік қолдау тәуел­­сіздіктің өткен 34 жы­лында Қа­зақстанды ШОБ үшін нағыз жерұйыққа айналдырды. Кәсіп­­кер­лікпен айналысасыз ба, бірақ дара кәсіпкер ретінде тір­ке­ліп, дек­ларация тапсыруға бас қа­тыр­ғы­ңыз келмей ме, онда тір­кел­мей-ақ қойыңыз! Тек 1 АЕК-ті құ­рай­тын бірыңғай жиынтық тө­лем (БЖТ) төлесеңіз жетеді. Бұл ме­­ди­циналық сақтандырусыз жә­не қар­тайғанда зейнетақысыз қал­­мауы­ңыз үшін керек. Алайда БЖТ ре­жимі 2024 жылы жойылды және оны төлеп келген азамат­тардан са­лықшылар дара кәсіпкер болып, тиіс­ті салық режимін таң­дау­ды та­лап етті.

Десек те, мемлекеттің ұзақ жыл­­ғы салықтық кеңпейілділігі мен демеуі игі нәтижесін берді. Ұлт­­тық статистика бюросының де­­ре­гінше, 20 жыл бұрын, 2005 жы­­­лы республикада 394 672 дара кә­сіпкер (ДК) ғана болыпты. Ал 2025 жылдың қорытындысында тір­келген ДК саны 1 899 141-ге, со­­ның ішінде нақты жұмыс істеп тұр­ғаны – 1 820 909-ға жетті.

Жеке кәсіпкерлер жұмыспен қам­­тыған азаматтардың саны да есе­леп артты. 2005 жылы ДК-лар­да 571 620 адам еңбек етсе, 2025 жы­лы 2,5 миллионнан асқан. Мұ­ның сыртында дара кәсіпкерлік субъектілерінің өндірген өнімінің кө­лемі де ғаламат өсті. Мысалы, 2005 жылы елдегі барлық ДК 222,9 мил­лиард теңгенің өнімін шыға­рып, нарыққа өткізсе, 2024 жылы (2025 жыл қорытындысы әзірге жарияланбады) бұл көрсеткіш 55 есе ұлғайып, 12 триллион 347 мил­лиард теңгеден асты! 

Дара кәсіпкерлерінің саны жө­нінен Қазақстан бүкіл Орталық Азия елдерін артқа тастады: Өз­бек­стан, Қырғызстан, Тәжікстан мен Түрікменстандағы бүкіл ДК са­нын қоса алғанда, қазақ еліне жет­педі. Бұл қарқынмен Қазақ­стан тіпті Ресейді басып оза ала­тын еді: 140 миллионнан аса хал­қы бар РФ-та 2025 жылы 4,5 мил­­лионға жуық ДК болды. Бірақ жаңа Салық кодексінің тала­п­та­рына сәйкес республикадағы жеке кә­сіпкерлердің біразына жабылуға тура келеді.

Жаңа Салық кодексіне Мем­ле­­кет басшысы 2025 жылғы 18 шіл­­­деде қол қойды. Содан соң көп­­теген бизнес нысаны жаңа та­лап­­тардың жүктемесін көтере ал­­майтынын түсініп, жабыла бас­тапты. Ұлттық статистика бюро­сы­­ның мәліметіне жүгінсек, 2025 жыл­ғы 1 желтоқсандағы жағдай бойын­ша 191 984 бизнес субъектісі қыз­метін уақытша тоқтатуға мәж­бүр болған, тағы 4 664-і жойылу үс­тін­де. Салықшылар, сарапшы­лар бұл үдерістің биыл күрт кү­шейе­тінін жасырмады. 

Осы орайда Қаржы министр­лі­гінің Мемлекеттік кірістер ко­ми­теті жаңа Салық кодексіне сәй­кес арнаулы салық режимде­рі­нің жойылуына және B2B келі­сім­шарт­тарда салықтық шегерімді қол­дануға тыйым салынуына бай­­­ла­нысты биыл бизнесті қалай жауып тастауға болатынын түсін­дірді. 

Ведомство 1 қаңтардан бастап қол­данысқа енгізілген Салық ко­дек­сінде енді тек 3 жеңілдікті «ар­нау­лы салық режимі» (АСР) көздел­генін еске салды. Бұлар – өзін-өзі жұмыспен қамтушыларға арналған режим; оңайлатылған дек­ларация негізінде арнаулы салық режимі; шаруа немесе фер­мер қожалықтарына арналған ар­­н­аулы салық режимі. Сондай-ақ B2B келісімшарттарда, яғни жеке кәсіпкерлердің өз өнімін ком­па­ния­ларға өткізуі кезінде салықтық ше­герімді қолдануға тыйым са­лын­ды. Олар тек B2C форматында іс­тей алады, яғни өз өнімін тек  же­ке тұлғаларға, халыққа сататын дара кәсіпкерлер оңайлатылған декларация негізіндегі АСР-да қа­ла алады. 

Қалғаны тегіс «жалпыға бірдей бел­гіленген салық салу тәртібіне» кө­шуге тиіс (Салық кодексінің орыс­­ша нұсқасында – «общеус­та­нов­ленный порядок налогооб­ло­же­ния» немесе ОУПН, оны ауы­зе­кі тілде қысқаша «ОУР» деп қате атап жүр). Яғни, «режим» ұғымы тек салықтық жеңілдікті пайда­ла­на­тын жоғарыдағы 3 АСР үшін қал­­дырылды, басқасының бәрі «тәр­­тіпке» көшіріледі. 

Салықтың салмағы бар

Бұдан бөлек, салықшылар бөл­­­­шек сауда салығы негізіндегі, сон­дай-ақ тіркелген шегерімді (фик­сированный вычет) пай­да­ланатын жеңілдетілген деклара­ция негізіндегі арнаулы салық ре­жим­дері 2026 жылдың 1 қаңта­ры­нан бастап жойылғанын мәлім­деді.  

– 2026 жылғы 1 қаңтар мен 28 ақ­пан аралығында кәсіпкерлік субъектісін таратуға, жабуға ше­шім қабылдаса, онда 2025 жылы бөл­шек салықты немесе тіркелген шегерімді пайдаланатын жеңіл­де­тіл­­ген декларация негізіндегі ар­нау­лы салық режимдерін (АСР) қол­данып келген салық төлеу­ші­лер биылғы жылғы 1 қаңтардан бас­тап аталған режимдердің жойыл­ғанын ескеруі қажет. Тиісінше, олар бойын­­ша салық есептілігі фор­ма­лары (ФНО) енді қолжетімсіз бо­­­лады. Осыған байланысты қыз­ме­тін тоқтатқан кәсіпкерлік су­бъек­­тілері келесі әрекеттерді қа­дам-қадаммен жасауы керек, – деді мемкірістер органының маман­дары.  

Бірінші қадам: салық есепті­лі­гін ұсынуыңыз қажет. Қолданған ре­жиміңізге байланысты 2025 жыл­ғы 4-тоқсан немесе 2025 жыл­ғы 1 жартыжылдық үшін «Кезекті-Очередная» аталатын түрін таң­дап, декларация тапсырыңыз. 

Екінші қадам: қолданылатын са­лық салу режимі туралы хабар­ла­ма жіберу керек. Онда 2-бөлімде ке­лесінің бірін белгілеу талап еті­леді: «А. Оңайлатылған дек­лара­ция негізіндегі АСР-ға» немесе «С.Жалпыға бірдей белгіленген са­лық салу тәртібіне» ауысу тура­лы. Бұған қоса, себебін көрсе­те­сіз: «А.Ерікті түрде шешім қабылдау». Хабарламаны қаңтар-ақпанның қай күні жіберсеңіз де, таң­далған режим не тәртіпті қол­данудың басталу күні 2026 жылғы 1 қаңтар болып есептеледі.

Үшінші қадам: қызметті тоқ­та­ту рәсімін жүзеге асыру қажет. Атап айтқанда, біріншіден, «қыз­метті тоқтату туралы салықтық өті­ніш» беру қажет. Екіншіден, оңай­латылған декларация негізін­дегі АСР үшін – 2026 жылғы 1- жар­тыжылдықтағы тарату салық есеп­тілігі (форма 910.00), ал жал­пы­ға бірдей белгіленген салық салу тәртібі үшін – 2026 жылдың 1 тоқсанына (2026 жылға) арнал­ған тарату салық есептілігі ұсыны­ла­ды.  

«Үшіншіден, қажет болған жағ­­дайда қызметті тоқтату үшін қа­жетті басқа да тиісті құжаттар сұ­ралады. Салық салудың қолда­ны­латын режимі туралы ха­бар­ла­маны уақытылы бермесеңіз, қыз­мет­ті тоқтату туралы салықтық өті­­нішіңіздің де қабылдан­байты­ны­на назар аудартамыз! Бұл жағ­дай­да жүйе мынадай хабарлама бере­ді: «Қызметті тоқтату үшін 2-бө­­лімде «А. Ерікті түрде шешім қа­­былдау» себебі бойынша «А. Оңайлатылған декларация не­гізін­дегі АСР-ға» немесе «С. Жал­пы­ға бірдей белгіленген салық салу тәртібіне» ауысу белгісін соға отырып, қолданылатын салық салу режимі туралы хабарлама беруіңіз қажет. Осыдан кейін ғана сіз қызметті тоқтатуды жүзеге асы­ру­ға құқылысыз», – деп түсін­дірді Мемлекеттік кірістер коми­теті. 

Қорыта айтқанда, былтыр жеңіл­детілген режимді (упрощён­ка) немесе бөлшек сауда салығын қолданған кәсіпкерлер бизнесін жапқысы келсе, кәсібін жоюдың жаңа ережелерін мүлтіксіз сақ­тауға тиіс. Әйтпесе, кәсіпкерлік ны­саны «жойылды» деп таныл­май­ды, тиісінше ары қарай алым-са­лықтар есептеледі, қосымша айып­пұлдар жазылады, опера­ция­лары, банк шоттары және кар­та­лары бұғатталады, ісі жеке сот орын­даушыларына беріліп, олар­дың да қызмет ақысын (өндірі­ле­тін соманың 25%-ы көлемінде) тө­леуге тура келеді. 

Бизнесін жаппай, одан әрі қалу­ға шешім қабылдаған дара кә­­сіпкерлер e-Salyq business моби­ль­ді қосымшасын жүктеп алып, сонда жойылған салық режимін жаңа Салық кодексіне сай оңай­ла­тылған режимге немесе жалпы тәр­тіпке көшіруі қажет. Мем­ле­кеттік кірістер комитеті маман­да­рының түсіндіруінше, біріншіден, e-Salyq business қосымшасында авторизациялану талап етіледі. 

Екіншіден, басты беттегі «Сер­­вистер» мәзіріне кіру керек. Үшін­шіден, «ДК салық режимін ауыс­тыру-Смена налогового ре­жима ИП» бөлімін таңдаңыз. Төр­тіншіден, бастапқы арнаулы са­лық режимін толтыру сұралады. Таңдауға жеке кәсіпкерлер үшін қа­зіргі қалған 3 түрінің бірі ұсы­нылады: өзін-өзі жұмыспен қам­ту­ш­ыларға арналған режим; оңай­латылған декларация негізінде АСР; шаруа немесе фермер қожа­лықтарына арналған АСР.

Бесіншіден, түрді таңдаған соң «Арнаулы салық режимін қолдану тәртібімен таныстым» дегенге бел­гі соғу керек. Алтыншыдан, «Жі­беру» батырмасын басасыз. Же­тіншіден, осыдан кейін қалқып шық­қан сұрау-ескертпеде салық ре­жимін ауыстырғаныңызды рас­тау үшін «Жалғастыру» батыр­ма­сын басу қажет. Сегізіншіден, қол­данылатын салық салу режимі не­месе тәртібі туралы хабарлама та­бысты өңделсе, қате-ақау туын­дамаса, онда «табысты өңделді» деген жауап келуге тиіс. 

Сарапшылар жұмысын жал­ғастыратын жеке кәсіпкерлерге бух­галтер, тіпті заңгер жалдауға ту­ра келетінін ескертті. Себебі жал­пыға бірдей салық салу тәр­ті­бінде 200.00 және 220.00 нысан­да­рын­дағы стандартты есептілік бар. Бұ­дан өзге, биылдан бастап жаңа есеп түрлері қосылып жатыр. Бух­гал­тер Асылым Қарауылованың мәліметінше, биыл алғаш рет дара кәсіпкерлер «1-Қызметтер–1-Услу­ги» статистикалық нысанын тапсыруға міндеттелді. 2025 жыл­ғы статистикалық есептілікті қа­лып­тастыру аясында бірінші рет «1-Қызметтер» статистикалық ны­саны бойынша респондент­тер­дің қатарына жеке кәсіпкерлер ен­гізіліп отыр. Мұны Ұлттық ста­тис­тика бюросы растады. 

Сондықтан негізгі қызметі Эко­­номикалық қызмет түрлерінің жал­пы жіктеуішіне сәйкес 85, 86, 87 және 88 кодтарына сәйкес ке­ле­тін, яғни «Білім беру» және «Ден­­саулық сақтау және әлеу­мет­тік қызметтер» салаларына жата­тын дара кәсіпкерлер осы нысан бойынша деректерді белгіленген мерзімге дейін тапсыруға тиіс. Тапсырмаса, үлкен айыппұлдар салынады. ДК бүкіл күнтізбелік жыл үшін жылдық деректерді тек 4-тоқсанда тапсырады. Бұған дейін ол 2025 жылдың 20 желтоқ­са­нынан 2026 жылдың 15 қаң­тары­на дейін тапсырылған. 

Сонымен бірге бұдан былай ЖШС және басқа заңды тұлғалар қа­тарында дара кәсіпкерлер де «Са­лықтық есеп саясаты» (СЕС, орыс­шасы НУП) міндетті құжа­тын қалыптастыруға тиіс болады. Салықшылар тексерумен келсе немесе сұратса, бірден ұсынуға міндетті. СЕС-тің болмауы немесе қате рәсімдеу айыппұлдарға, қо­сымша есептер тапсыруға және өзге салықтық тәуекелдерге соқ­тырады. 

Есептіліктің, қағазбас­ты­лық­тың ұлғаюы, айыппұлдардың өсі­рілуі, жеке кәсіпкерлердің жеңіл­діктерден жаппай айырылуы, са­лықтық әкімшілендірудің күр­де­лендірілуі, мемкірістер органы­ның түсіндіру жұмыстарын жан-жақ­ты жүргізе алмауы, соның ішін­де «Тегін бухгалтер» науқанын кең ауқымда жолға қоймауы биз­несті делдалдарға жем етуі мүмкін. Бұ­дан кім ұтты? Түрлі формадағы есептілікті кәсіпкердің орнына тап­сырып беретін, бухгалтерлік сүйемелдеумен айналысатын бел­гілі жекеменшік порталдар қызмет ақы­с­ын күрт көтеріпті. Олардың СЕС қалыптастыру, есептілік тап­сыру тарифтері айына 150 мың тең­геден жоғарылады. Ал осының бә­рін өз бетінше тапсырамын деу­шілерді оқытуы, ақылы вебинарға қа­тыстыруы, түсіндірме материал­дар­ға қол жеткізу құны енді 500 мың теңгеден басталады.

Айхан ШӘРІП