Доллар бағамы қатты өзгереді: Ұлттық банк жыл соңына дейінгі болжаммен бөлісті

Доллар болжамда да, іс жүзінде де арзандап жатыр

2025 жылғы 31 тамыздан 2026 жылғы 31 тамызға дейінгі 12 айда доллар бағамы 538,54 теңгеден 464,77 теңгеге дейін төмендеді. Бір жыл ішінде америкалық валюта 73,77 теңгеге немесе 13,7%-ға арзандаған.

Жылдық динамика үшін бұл айтарлықтай әрі күтпеген өзгеріс. Ол мамандардың болжамдарына да әсер етті.

Ұлттық банктің 15 сарапшы мен қаржы ұйымдары қатысқан жаңа макроэкономикалық сауалнамасында 2026 жылғы доллардың орташа жылдық бағамы енді 490 теңге деңгейінде болады деп күтілуде. Бұған дейін сарапшылар 500 теңге деп болжаған.

Алдағы жылдарға қатысты болжамдар да өзгерді. 2027 жылы доллардың орташа бағамы бұрынғы 532,1 теңгенің орнына 516,2 теңге, ал 2028 жылы 566,6 теңгенің орнына 562,2 теңге болады деп болжанып отыр.

Қаржыгер Арсен Темірбаев маңызды жайтқа назар аударды: бұл Ұлттық банктің болжамы емес, кәсіби нарық қатысушыларының күткен нәтижелерінің көрінісі. Сондықтан "490 теңге" көрсеткішін Ұлттық банк нарыққа уәде еткен нақты бағдар ретінде қабылдауға болмайды.

"Мен мұны "теңгенің күшею болжамы" деп атамас едім. Бұл қатаң ақша-несие саясаты, экспорттық түсімнің жоғары болуы және теңгелік активтерге сұраныстың сақталуы жағдайындағы жеткілікті деңгейде басқарылатын бағам туралы сөз", – деді Арсен Темірбаев.

Қымбат теңге инфляцияны төмендетеді, бірақ мәселені толық шешпейді

Ұлттық валютаның нығаюы импорт бағасының қысымын азайтуы мүмкін. Доллар неғұрлым арзан болса, импорттық тауарлар мен компоненттер теңгемен есептегенде соғұрлым арзанырақ болады.

Алайда инфляция болжамы бағаның өсу мәселесін тек валюта бағамы арқылы шешу мүмкін емес екенін көрсетеді.

2026 жылға арналған инфляция болжамы 10% деңгейінде сақталды. 2027 жылға арналған болжам 7,8%-дан 8,5%-ға, ал 2028 жылға 6,8%-дан 7%-ға көтерілді.

Арсен Темірбаев осы айырмашылыққа назар аударды.

"2027 жылға арналған инфляция болжамы 7,8%-дан 8,5%-ға өсті. Ал теңге бағамына қатысты күтім, керісінше, жақсарды. Яғни сарапшылар инфляция мәселесін ұлттық валютаны нығайту арқылы ғана шешуге болады деп есептемейді", – деді ол.

Мұнай бағасына қатысты болжам төмендеді

Теңгеге қатысты күтімнің жақсаруы мұнай бағасының күрт өсуіне байланысты емес.

Сарапшылар 2026 жылы Brent маркалы мұнайдың орташа бағасына қатысты болжамды аздап төмендетіп, барреліне 84,6 доллардан 82,7 долларға түсірді. 2027 жылға болжам 75 доллар деңгейінде сақталды, ал 2028 жылға арналған болжам 71,8 доллардан 73,7 долларға көтерілді.

2026 жылы тауарлар мен қызметтер экспорты 95 млрд доллар, 2027 жылы 93,6 млрд доллар, ал 2028 жылы 97 млрд доллар болады деп күтілуде.

Бұл теңге үшін маңызды фактор болып қала береді: экспорттық түсім ішкі нарықтағы шетел валютасы ұсынысын қалыптастырады.

Базалық мөлшерлеме төмендейді, ЖІӨ өсімі де баяулайды

2026 жылдың соңындағы базалық мөлшерлеме бойынша болжам өзгерген жоқ – 16%. 2027 жылдың соңына сарапшылар мөлшерлемені бұрынғы 12,8%-дың орнына 13% деңгейінде күтеді. 2028 жылдың соңына арналған болжам 10,6%-дан 10,5%-ға төмендеді.

Сарапшылар бейтарап базалық мөлшерлемені бұрынғы 9,8%-дың орнына 9% деп бағалап отыр.

Жоғары базалық мөлшерлеме теңгелік құралдардың тартымдылығын және ұлттық валютаға сұранысты арттырады. Алайда мөлшерлеме төмендеген сайын бұл қолдау әлсірей береді.

Қазақстанның ЖІӨ өсіміне қатысты болжам өзгерген жоқ: 2026 жылы – 4,8%, 2027 жылы – 4,6%, 2028 жылы – 4,3%.

Бұл ретте ЖІӨ-нің ұзақ мерзімді әлеуетті өсіміне қатысты бағалау 4,4%-дан 4,2%-ға төмендеді.

Экономист Руслан Сұлтанов бұл көрсеткішті доллар бағамына қатысты болжамның өзгеруінен де маңыздырақ деп санайды.

"Дәл осы көрсеткіш әңгімені "экономика қанша пайызға өсіп жатыр?" деген сұрақтан "ол қандай факторлардың есебінен өсіп жатыр?" деген мәселеге бұрады", – деді Руслан Сұлтанов.

Кейінгі сауалнама деректері бұл ойды нақтылай түседі.

2026 жылы тауарлар мен қызметтер импорты 82,7 млрд доллар, 2027 жылы 85,2 млрд доллар, ал 2028 жылы 90,7 млрд доллар болады деп болжанып отыр. Соңғы көрсеткіш ерекше назар аударады: бір ай бұрын сарапшылар 2028 жылғы импорт көлемін 87,7 млрд доллар деңгейінде күткен.

Экспорт көлемі де өсіп келеді. Алайда импорттың артуы ішкі сұраныстың кеңеюі шетелдік тауарларға деген сұраныстың айтарлықтай өсуімен қатар жүретінін көрсетеді.

Тұтынушы үшін теңгенің нығаюының пайдасы анық – импорт салыстырмалы түрде арзандайды. Ал экономика үшін жағдай күрделірек. Егер өсіп келе жатқан сұраныс негізінен импорттық тауарлар есебінен өтелсе, қаражат отандық өндірісті дамытуға емес, шетелдік өндірушілерге кетеді.

Руслан Сұлтанов инвестициялар еңбек өнімділігі мен ішкі өндірістің өсуіне ықпал етуі керек деп санайды.

"Қазақстанға еңбек өнімділігін арттыратын, ішкі өндірісті кеңейтетін, күрделірек салаларды қалыптастыратын және инвестицияның қайтарымын көбейтетін экономикалық өсім қажет", – деді сарапшы.

Жаңа болжамда екі түрлі үрдіс байқалады. Біріншісі – сарапшылар теңгенің бұрынғыдан да нығая түсетінін күтеді. Екіншісі – олар 2027-2028 жылдарға арналған инфляция болжамын көтеріп, экономиканың әлеуетті өсіміне қатысты бағалауды сәл төмендетті.

Сондықтан теңгенің ұзақ мерзімді тұрақтылығы тек базалық мөлшерлемеге, мұнай бағасына немесе валюта түсіміне байланысты болмайды. Ең маңыздысы – экономика өндіріс пен еңбек өнімділігін арттыра ала ма, сондай-ақ импорт пен бағаға қосымша қысым жасамай дами ала ма деген мәселе.

Бұған дейін теңгенің нығаюы Қазақстандағы депозит нарығына қалай әсер ететіні туралы жазған болатынбыз.