“Екі аюдың ортасында қалдым“: Қазақстандағы ең көне қорық қызметкері басынан кешкен оқиғаларын баяндады

Ақсу-Жабағылы - Орталық Азиядағы ең көне табиғи қорық. Мұнда кездейсоқ адамдар жоқ: тек табиғатқа өмірін арнауға дайын адамдар ғана қалады. Солардың бірі - Ақсу-Жабағылы табиғи қорығында 30 жылдан аса уақыт бойы құстарды зерттеп келе жатқан ғылыми қызметкер Елена Чаликова.

Ақсу-Жабағылы - Орталық Азиядағы ең көне табиғи қорық. Мұнда кездейсоқ адамдар жоқ: тек табиғатқа өмірін арнауға дайын адамдар ғана қалады. Солардың бірі - Ақсу-Жабағылы табиғи қорығында 30 жылдан аса уақыт бойы құстарды зерттеп келе жатқан ғылыми қызметкер Елена Чаликова.

Tengrinews.kz тілшілері биыл 100 жылдығын тойлайтын қорыққа барып, бұл жердің ерекшелігін көзбен көріп қайтты.

1977 жылы іс-тәжірибеден өтуге келіп, өмір бойына осында қалған

Бұл аймақ тауларға жақын болғандықтан, тіпті сәуірде де кейде қар қатты жауады, күндізгі жарық көрінбейді.

Елена Сергеевна аймаққа кіреберісте орналасқан қорық әкімшілігінде бізді қарсы алды. Бұл Ақсу-Жабағылы аттас ауылының негізгі кәсіпорны. 

Мұнда шамамен 450 үй бар. Айналаны тау, өзендер және орман қоршаған. 130 000 гектар қорғалатын жер екі облыс - Түркістан және Жамбыл арқылы созылып жатыр. Ақсу-Жабағылы - Қазақстандағы және бүкіл Орталық Азиядағы ең көне табиғи қорық, қорықтың 2026 жылы жүз жылдығы атап өтіледі.

Ақсу-Жабағылы ауылына кіреберіс. Фото:©️ Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

- Сіз мұнда алғаш келген күніңіз есіңізде ме? Елена Сергеевнадан бірнеше жыл бұрынғы оқиғаны айтып беруін сұрадым. 

- Есімде болмағанда ше?! Нақты күнін айта алмаймын, бірақ мамыр кезінде болу керек. Бірақ жылын нақты білемін - 1977 жыл.  

Лена Чаликова есімді жас студент осы жақтарға тағылымдамадан өту және курстық жұмыс жазу үшін келді. Сол кезде ол Шымкентте (қала сол кезде осылай аталған) тұрып, Томск мемлекеттік университетінде сырттай оқитын. 

Аумақта серуендеп жүрміз. Орталықта Елена Сергеевна мен басқа да ғылыми қызметкерлер жұмыс істейтін әкімшілік корпус бар. Артымызда шаруашылық алаң мен ат қорасы бар. 

Барлық инспектор мен ғалымдар атпен жүреді. Қорықта джиптер мен өрт сөндіру көліктері де бар. Бірақ аумақта жол аса көп емес (экологияға зияны аз, адамдар көп емес), небәрі 12 шақырым. Қалғаны жаяу жүргіншілер жолы. 

Арша, жылқылар және 30 шақырымдық жедел марш

- Қорық неге дәл мұнда пайда болды? - Бізге Ақсу-Жабағылы кеңсесін таныстырып жүрген Елена Сергеевнаға тосын сұрақ қойдым. 

- Мұнда арша орманы өседі. Арша - тікенек жапырақты бұтаның бір түрі. Ол Іле Алатауында да кездеседі, бірақ онда бұта жайылып өседі, ал мұнда биік. Аршаның өте баяу - жылына бір сантиметрге өсетінін, қалпына келу болмайтынын түсіну маңызды. Бұл жерді ерекше ететін нәрсе осы.

Биік арша тек осы аймақта өседі. Фото:©️ Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

Сондай-ақ мұнда 1700-ден аса өсімдік түрі, 250-ге жуық құс түрі және 50-ден аса әртүрлі сүтқоректі бар. Елена Сергеевна өзін бақылаушы деп атайды. Өмір бойы ол тек орнитология бойынша ғана емес, сонымен қатар құстардың маманы ретінде танымал, олар туралы сағаттап айта алады.

Енді біз жылқылар туралы айта бастаймыз, себебі қорықтағы қоралардың жанына келдік. 

Қорықтағы атқора. Фото:©️ Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

- Сіз студент кезіңізде де атқа міне алатын ба едіңіз? 

- Жоқ, алғаш рет жылқы мені басқа жаққа апарып тастады. Кейін үйреніп алдым. Олармен қанша уақыт өткізгенімді есептеп айту қиын. Әрбір қызметкердің өзінің аты мен ертоқымы бар, бұл - жұмыс құралы. 

Чаликова көптен бері ертоқымға отырмапты. Алыс болмаса тек жаяу жүреді. Бірақ ол 30 жылда Ақсу-Жабағылының бүкіл тау-тасын аралап шыққан. 

"Кейде күніне 30 шақырымға дейін жүретінбіз. 10-15 күндеп түзде жүретін кездеріміз де болды. Қорықтың бүкіл тау-тасын аралап шықтық, өйткені сен аумақта не болып жатқанын білуің керек. Әрине, инспекторлар жылына екі рет баратын шалғай орындар да бар. Себебі мұнда аумақ өте үлкен". 

Ақсу-Жабағылы - Қазақстандағы аумағы үнемі кеңейіп келе жатқан санаулы қорықтардың бірі. Басқа қорықтар ашылып, жабылып, қайта ашылды. Олар өз аумағын кеңейтті, азайтты - бірақ бұл қорық берік тұрды. Ол 100 жыл бойы бір күн де ​​жұмысын тоқтатқан жоқ.

Қорықтағы атқора. Фото:©️ Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

3 500 тұрғын, ұялы байланыс жоқ, дегенмен ешкім көшкісі келмейді 

- Мұнда ерекше адамдар өмір сүре ме? Өркениет болғанымен, әлі де тұйық жерде өмір сүреміз дейсіз. 

- Бұл жер оған сәйкес келетінін түсіну үшін адамға екі-үш жыл қажет. Кейбіреулер келіп, қашып кетеді. Бірақ егер олар ұзағырақ жұмыс істесе, өздерін дәлелдесе, өмір бойы қалады. Мұндағы барлығы дерлік, тіпті ең жас қызметкерлер де, резервте 10 жыл немесе одан да көп уақыт жұмыс істейді.

- Тәуелділік пе?

- Бұл аз айтылған сөз, - дейді Елена Сергеевна.

- Табиғатқа шын жанкүйерлер қалады, - деп бізге Ақсу-Жабағылы мемлекеттік табиғи қорығының ғылыми жұмыс жөніндегі директорының орынбасары Смағұлла Жұманов қосылды.

Смағұлла Жұманов. Фото:©️ Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

- Қорықтың өз атмосферасы бар ма?

- Әрине, біз ауылда тұрамыз. Ол Жамбыл облысы аумағында орналасқан. Мұндағылардың бәрі бір отбасы сияқты, шамамен 3,5 мың тұрғын бар. Біз тау адамдарымыз. Мұнда үнемі қызықты, тауға фотоаппаратсыз бармаймыз. Егер жолда қызықты аң немесе құсты түсірмесең, көңіл күй жоқ деп есептей бер. Түзге келесі шығатын күнді күтесің, - дейді Смағұлла Жұманов. 

- Адамдар мұнда қалай келеді? Мысалы сіз қалай келдіңіз? - деп әңгімеге араласқан териолог (сүтқоректілерді зерттеуге маманданған зоолог ғалым) Бауыржан Жүніспаевтан сұрадым.

- Әкем қорықта, қауіпсіздік қызметінде жұмыс істеді және осы жерден зейнетке шықты. Мен де жеті жасымнан бастап отбасыммен бірге кордонда тұрдым. Басқа амал болмаған сияқты. Мен қорықта жүргеніме 20 жыл болды, басқа жаққа көшу туралы ойламаппын да. Қалаға екі-үш күнге баруға болады, бірақ онда тұратыныма күмәнім бар. Онда шу мен проблемалар көп - мұнда тынышырақ. Мен аюларды, қасқырларды және қар барыстарын зерттеймін.

Инспекторлар кордондарда тұрады, әрқайсының өз орны бар. Жиырма сегіз адам өз аумақтарын үнемі бақылайды. Мұнда көптеген жануарлар бар: жабайы қабан, тауешкі, арқар, аю, елік, қызыл бұғы және қар барысы.

Бірақ мұнда аң аулау былай тұрсын,  тіпті рұқсатсыз жүруге де тыйым салынады. Кез келген адам әрекетіне тыйым салынады. Тіпті туристер де белгілі бір соқпақтармен тек Ақсу-Жабағылы қызметкерінің сүйемелдеуімен ғана жүре алады.

Ақсу-Жабағылыдағы экотуризм: мұнда неліктен жылына 3000 адам ғана кіргізіледі

1990 жылдарға дейін қорыққа қызметкерлерден басқа ешкім кірмейтін. Қазір қорық жылына шамамен үш мың адамды қабылдайды. Белгіленген демалыс мүмкіндіктерін сақтау үшін одан артық адам кіргізілмейді. Адамдарды не қызықтырады? 10 экологиялық соқпақ, жабайы табиғат және таулардағы ұялы телефон байланысының мүлдем болмауы.

- Сіз үшін жұмыста ең маңыздысы не нәрсе? - деп Бауыржанға сұрақ қойдым. 

- Табиғатты сақтау, оны болашақ ұрпаққа қалдыру. 

Бауыржан Жүніспаев. Фото:©️ Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

"Бізге не айтатынын білесіз бе? "Сіздерге осы үшін ақы төлейме?! Құстарды санап, гүлдерге қарайсыңдар", - дейді. Бірақ онда тұрған не бар? Шын мәнінде, бұл ауыр физикалық жұмыс және жауапкершілігі өте жоғары. Тауға бір аптаға, тіпті одан да ұзаққа кетесің. Бұл өз алдына қауіпті", - деп күлді Елена Сергеевна. 

- Жануарлар шабуыл жасауы мүмкін бе? 

- Шабуыл жасаса, жануарлар емес адамдар жасайды. Браконьерлер бұрын да, қазір де бар. Ең қауіпті жануар - адам. Жараланған немесе баласын қорғаған жыртқыш қана қауіпті. 

Былайша, жануарлар адамға тиіспейді. Олар біз ойлағаннан да ақылды. Олар адамдарға қауіпті секілді көрінеді. Ондай ештеңе жоқ. Біз қоршаған орта заңдарымен өмір сүреміз. 

- Мұнда қандай қауіп бар? Жолдан адасып кету мүмкін бе? 

- Адасу мүмкін емес, жергілікті тұрғындар бәрін біледі. Бірақ тауда адасуыңыз мүмкін. Мен алғаш рет қорыққа жұмыс істеуге келген кезде қыста әріптесіммен бірге түзге бардық, сол кезде қас қылғандай боран басталды. Бұл 1983 жылы болды ғой деймін. Инспектордың үйіне дейін барып үлгердік. Қалай түсерімізді білмедік.  

Біраз уақыттан кейін артымыздан инспекторлар келді. Қардың қалың жауғаны соншалықты электр бағандарының төбесі ғана көрініп тұрды. Ал оның алдында біз тауға барып, гүлдеп тұрған запырангүлдерді тамашалаған едік. Артынша осылай болды...

- Мен инспектор болғанымда тоғыз күн бойы кордонда қалғанмын. Құпия орынды тексеруге барғанмын, -  дейді Смағұлла Жұманов. 

- Құпия орын деген не?

- Қорықта инспекторлар тұратын 12 кордон бар. Олар ауылдан әртүрлі қашықтықта орналасқан. Олардың жұмыс істеп тұрғанын қалай тексеруге болады? Әркім өз аумағында тәртіпті сақтауға жауапты. Белгілі бір жерлерде инспектордың айлық жұмыс жоспары мен кестесін қалдыратын құпия жасырынатын орындар бар. Инспектор аумақты зерттеп, жасырынатын жерден жоспарды алып, жазбалар жасайды...

Қорық аумағын аралап шыққаннан кейін біз қорық мұражайына бардық. Міне, мен ақыры Қазақстанның ең танымал орнитологтарының бірі - Елена Чаликовадан құстар туралы сұрадым.

- Сіздің сүйікті құсыңыз бар ма? 

- Иә. Қызыл мойынды шымшық. Ол тек батыс Тянь-Шанда ғана мекендейді. Мен оның биологиясын зерттедім. Ол маған туғаным сияқты. Мен оны іштей де, сырттай да білемін.

Сол сәтте, ол мұражайдың негізгі экспонаттарының бірі - қорықтың макетінен шымшық қайда ұшатынын көрсетті. 

Ақсу-Жабағылы қорығының макеті. Фото:©️ Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

- Мұның бәрін оңай ажыратады екенсіз: мен үшін қазір өзендер мен жоталар бірдей секілді көрініп тұр.

- Мен осы өзендердің бойымен жүріп, барлық жолды зерттедім. Денсаулығым мүмкіндік берсе, қайтадан қуана-қуана барар едім. Қызықты.

"Құстар да адамдар сияқты. Көптеген құс түрлерінің биологиясы зерттелмеген - бұрын ұяларымыздың жанында бірнеше күн отыратынбыз, бірақ қазір ешкім дерлік олай істемейді. Тәсіл мүлдем басқаша. Олар бәрі бұрыннан белгілі деп ойлайды, дегенмен бұл шындыққа жанаспайды. Адамзат қоғамында да, табиғатта да бәрі жыл сайын өзгеріп отырады", - деп сенімді орнитолог.

Ол құстарды даусынан ажыратады - оларды үнемі көре бермейсің, дегенмен даусын есту оңай. Орнитологтар құлақтарын жылдар бойы жаттықтырады екен. 

- Сізге бұл ұсақ-түйек неге керек дегендер де табылған шығар? 

- Барлығы жыртқыштарды зерттейді. Ал маған ұсақ-түйек қызық, олар көп, оларды жиі кездестіресің, бақылау оңай. Одан бөлек, ешкім зерттемейді.  

Мысалы, олар үлкен құстарға спутниктік трекерлерді бекітіп, олардың қозғалысын бақылайды. Енді маған олардың бір жерде не істеп жүргенін, неге басқа жерге көшіп кеткенін түсіндіріп беріңізші. Олар сол жерде екі күн, мұнда бір апта болып, содан кейін оралды. Олар оңтүстікке ұшты ма? Тіпті ежелгі адамдар да мұны білетін. Олардың мінез-құлқы туралы айтып беріңізші. Бұл қызықты.

Аю мен қонжығының ортасында қалған 

- Қорыққа қатысты бақытты бір күніңізде еске түсіріп көріңізші.

- Ондай сәттер көп. Мысалы, түзде жүрген кезде қабанды кездестірдім. Біз бетпе-бет келіп, бір-бірімізге қарап, екі жаққа кеттік.  

- Бұл қауіпті емес пе?

- Қауіпті емес. Жыртқыш себепсіз шабуыл жасамайды деп айтып едім ғой. 

Ақсу-Жабағылы қорығы әкімшілігінің ғимараты. Фото:©️ Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

- Аюды кездестірдіңіз бе? 

- Бірнеше рет. Бір күні мен қатты қорықтым. Кешқұрым соқпақ жолмен кеңсеге қарай келе жаттым. Аңды бірден байқай қоймайсың. Келе жатырмын, тыныштық. Бір кезде қонжық пен аюды кездестірдім. Аю қонжығын екі жыл бірге алып жүреді де, бөлек жібереді. 

Қонжығы орнынан қозғалмайды. Бақылап тұрмын. Бұрылып қарасам, аю маған қарап тұр екен. Енді қайттім? Айқайлайын ба деп ойладым. Бірақ керісінше оларды шошытасың. Мен ақырын ғана шапалақ ұрып, өтіп кеттім. Бірақ сол кезде екі аюдың ортасында қалып, қатты қорықтым. 

- Қар барысын көрдіңіз бе? 

- Барысты көрмедім, бірақ ізін аңдыдым. Біз қыста Майдантал өзенінің аңғарындағы, таулардың биік жерінде қарлы алқаппен жаяу серуендеп жүріп, оны зерттеуге бардық. Ол өте биік - 3500 метрден астам. Мен құйрықтың ізін көрдім, сондықтан оны аңдыдым. Әрине, бұл барыс еді. Оның не істеп жүргені қызық болды. Сөйтсемол суыр аулап жүрген екен. 

- Қайсар әйел екенсіз. 

- Несіне қорқамын. Болар іс болады, ештеңе жасай алмайсың. 

- Сонда да бір нәрседен қорқасыз ба? 

- Тауға жалғыз бара жатқан кезде артыңнан біреу қарап тұрған сияқты әсер болады. Сондай сәттер қорқынышты. Мен өзендердің үстінен секіре алмаймын, секіруден қорқамын, себебі мен міндетті түрде суға құлаймын.

Ақсу-Жабағылы қорығындағы тау көрінісі. Фото:©️ Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

- Бұл сұлулыққа үйреніп қаласыз ба? 

- Уақыт өте келе үйренесің. Аз уақытқа кетіп, қайта оралсаң, бірден өзгеріс байқалады.  

- Кеткіңіз келмей ме? 

- Қалаға ма? Жоқ. Кез келген сәтте Шымкентке бара аламын, ол жақта пәтерім бар. Бірақ барғым келмейді. 

- Неліктен? Бұл жердің қандай ерекшелігі бар?

- Мұнда бостандық бар. Мен өмір бойы сүйікті ісіммен айналысып, мені қызықтыратын нәрсені таңдаймын. Ал қалада бас айналдырар нәрсе көп. Мұнда ешқайда бармайсың, қаласаң да, қаламасаң да жұмыс істейсің. 

- Ал қалай демаласыз? Қалалықтар табиғатқа келеді... 

- Біз қалаға, өркениетке барамыз. Шымкент немесе Таразға.  

Осы кезде біз әкімшілік ішіне кіріп, қорық қызметкерлерімен таныстық. 

Ақсу-Жабағылы қорығының ғылыми қызметкерлері. Фото:©️ Tengrinews.kz / Болат Айтмолда

- Елена Сергеевна, сіз бақытты адамсыз ба?

- Әрине, өмір бойы сүйікті ісіммен айналыстым. 

- Қандай да бір нәрсеге өкінесіз бе?

- Басқалардың ойын тыңдағаным үшін өкінемін. Егер шешімді үнемі өзім қабылдасам, көп нәрсе жасар едім. Мен өзіме сенімсіз болуды тоқтатқан кезде, қанатым кеңге жайылды... 

- Құс секілді ме? 

- Иә, құс секілді... 

Осы сәтте оның әріптестері "шай суып барады" деп дастарханға шақырды.

Следите за нашими новостями в Google News

Подписаться