Екі жыл 3 ай өмір сүрген Алаш әскері туралы не білеміз?

Қазақ халқы ХХ ғасырдың басында бір сәтте тарихтың өткір қақпасына тірелді. Патшалық құлады, империяның алып денесі ыдырап, ел ішінде саяси алаулап тұрған тұрақсыздық кезін Алаш қайраткерлері халық үшін тарихи мүмкіндік деп қабылдады. Автономия құру идеясы – 1905 жылдан бері қордаланып келе жатқан ұлт арманын жаңа деңгейге көтерді. Бірақ автономия – қағаздағы мәтін ғана емес, оны өмірде қорғап қалатын күш, яғни ұлттық әскердің болуы еді. Алаш көсемдері мұны терең түсінді.

1917 жылы өткен Бірінші жалпы қазақ съезінде әскер мәселесі күн тәртібіне алғаш рет нақты қойылды. Съезд бағдарламасына:
«Осы күнгі дайын әскер орнына халық милициясы құрылсын»
деген талап енгізілді. Бұл талап – тек әскери ұсыныс емес, ғасырлар бойы отарлық саясаттан қолы байланған халықтың енді өз жерінің қожасы болуға ұмтылғанының айғағы.

Алаш партиясының бағдарламасында да «ел қорғау үшін әскер қазіргі түрде ұсталмауы, әскери жасқа жеткен жастар өз жерінде үйретілуі тиіс» деп көрсетілді. Мұнда әскерді қазақтың салт-дәстүріне, қоғамының құрылымына, рулық байланыстарға бейімдеп жасақтау ойластырылған.

Бұл – Алаштың әскери концепциясының басты ерекшелігі: жерінде үйретілетін, халқымен бірге тыныстайтын, өз Отанын қорғау мақсатында құрылған ұлттық жасақ.

Екінші жалпы қазақ съезінде ұлттық әскер құру ісі заңды түрде бекітілді. Құжатта әр облысқа нақты міндет қойылды:
– Бөкейлік – 1000,
– Орал – 2000,
– Торғай – 3000,
– Ақмола – 4000,
– Семей – 1500,
– Жетісу – 2000.

Жалпы саны: 135 00 адамдық Алаш милициясы.

Бұл – сол уақыттағы қазақ қоғамы үшін орасан тарихи қадам. Халық ғасырлар бойы өз жерінде өзге империяның құрылымына бағынып келгеннен кейін, өз әскерін құруды қолға алуы – мемлекеттіктің қайнар бастауын жаңғырту болатын.

Әскер үйрету үшін 135 офицер мен 270 инструктор қажет еді. Бұл мамандар қазақ арасында жеткіліксіз болғандықтан, Алашорда казак офицерлерін жалдауға мәжбүр болды. Бұл – ұлттық мүддені сақтап қалу жолындағы амалдық қадам.

Семей өңірі Алашорда астанасы болғандықтан, әскери құрылым дәл осы аймақтан басталды. «Сарыарқа» газетінде жарияланған материалдарда милиция жасаудың алғашқы ұйымдастыру жұмыстары, жас сарбаздарды дайындау, қажетті қару-жарақты табу мәселелері айқын көрініс тапқан.

Бұл өңірдегі ұйымдастыру жұмыстары – Алаштың әскери құрылымының үлгісі болды.

Саяси тұрақсыздық, азамат соғысының ушығуы, түрлі тараптардың қысымы жағдайында Алаш автономиясы 2 жыл 3 ай өмір сүрді. Осы тарихи кезеңде ұлттық әскер – Алашорда үкіметінің тірегі, елдің өзіндік саяси құрылым екенін дәлелдейтін басты тетік болды.

Алашорда мен Орал үкіметі арасындағы келісім де әскери мүддені қорғау мақсатында жасалды:

– қазақ әскері өз жерін ғана қорғайды;
– казактар ішкі мәселеге араласпайды;
– Алашорда қару-жарақпен қамтамасыз етіледі.

1918 жылы Алашорда Самараға делегация жіберіп, автономияның ресми мойындалуына қол жеткізіп, 1000 адамға қару-жарақ, 2 миллион рубль қаражат алды. Бұл қаржы кавалериялық жасақтарды құруға жұмсалды.

Алашорда әскерінің құрылған күні – 25 маусым, деректер бойынша, қазақтың тарихи жадында ұлттық мемлекеттіліктің жаңғыруының символы ретінде сақталуы тиіс күн.
Бұл күн – отарлық бұғаудан құтылуға ұмтылған халықтың қолына алғаш рет өз әскерін құру мүмкіндігі тиген тарихи сәт.