Еуропада оқу: мүмкіндігі мен машақаты тең жол

Сарапшылардың айтуынша, білім беру дипломатиясы Еуропалық одақтың жұмсақ күш страте­гия­сының негізгі элементі саналады. Біз қазақ­стан­дықтарға тегін оқуға мүм­кіндік беретін шетелдік универси­тет­тер­ді шолып көрдік. 

Еуропаның жұмсақ күші танктер мен санкциялар ар­­қылы емес, аудиториялар мен кі­­тапханалар, академиялық ер­кін­дік пен студенттік мобильділік ар­қылы да жұмыс істейді. Бұл сая­саттың алдыңғы мысал­да­ры­ның бірі – Erasmus Mundus және Erasmus+ бағдарламалары. Екеуі­нің мақсаты, мерзімі, оқу түрі жа­ғынан айырмашылығы бар. Erasmus+ бағытының ерекшелігі – оған Еуропалық одаққа кірмейтін мем­лекеттің студенттері де қатыса ала­ды. Мысалы, Қазақстан Еуро­па­лық одақтың мүшесі болма­ға­ны­мен, студенттер Erasmus+ ар­қы­лы Еуропа елдеріндегі оқу ор­нында тегін оқи алады. Бағ­дар­ламаның атауы ретінде ни­дер­лан­дық ғалым, философ Эразм Рот­тер­дамскийдің есімі алынған. Ол өмір бойы білімін жетілдіру жо­лын­да Еуропаның көптеген елі мен қаласында еңбек етіп, сонда өмір сүрген. 

– Бұл бағдарламаларға сту­дент­­тер де, жоғары оқу орнын бі­тір­ген жастар да қатыса алады. Бір­ақ бағдарламаның шарты қа­тал. Erasmus+ арқылы бакалав­риат, магистратура, докторантура сту­денттері академиялық ұтқыр­лық­пен ауысып оқи алады. Шарт­ты оқу мерзімі 3-12 ай болғанымен, көбіне студенттер алты ай, яғни бір семестр ауысып оқиды. Ал Eras­mus Mundus бағдарламасы шетелдік магистратурада толық грантпен оқуға мүмкіндік береді. Бағдарламаға тапсыру үшін сіздің қай университетте оқығаныңыз немесе ол оқу орнының Erasmus+ келісімі болуы маңызды емес. Кез кел­ген үміткер тәуелсіз кандидат ре­тінде Еуропаның жетекші уни­верситеттеріне өтініш беріп, ма­гистр­лік білім ала алады, – дейді осы бағдарламаның түлегі Айым Тауасар. 

Оқу тегін, өмір сүру қымбат

Қазір «Еуропаға оқуға түсуге кө­мек­тесеміз» деген агенттік жар­на­малары желіде толып тұр. Де­ген­мен Италияға оқуға түскен Гүл­баршын Нұрханның айтуын­ша, ниеті бар жан шын кіріссе, өз күшімен Еуропалық оқу грантын ұтып ала алады. 

– Мен қазір Италияның Рим қа­ласындағы Tor Vergata уни­вер­си­тетінде Туризм мамандығында ма­гистратурада оқып жатырмын. Еуропаға оқуға түсу қиын емес. Ең бас­тысы, ағылшын тілін білуің керек. Бакалавр дипломың болса, құ­жаттарды дұрыс жинап, тап­сыр­саң болғаны. Еуропалық уни­вер­си­теттер белсенді, жақсы көр­сет­кіш­терге жеткен студенттерге ша­қыру жібереді. Ең қиыны – виза алу. Италияға оқуға түсіп тұр­саң да саған виза бермеуі мүм­кін. Ал виза алудың өзіндік талап­тары бар. Елшілік барлық құжат­қа, есеп­шоттағы қаржыға тесіліп қа­рай­ды. Виза алып болғаннан кейін ол жақтан шәкіртақы алуға тап­сыру қажет. Италияда оқуға тап­сыру процесі өте баяу жүреді. Қа­зақстан сияқты цифрланбаған. Құжат қабылдау жағы қиындық тудырады, – дейді Гүлбаршын Нұрхан.

Оның айтуынша, Еуропада са­баққа келіп, келме­ге­нің­ді қатты тексермейді. Бірақ ем­­тихан тапсыруыңды қа­да­ғалай­ды. Ол жақта емтиханның уақы­тын өзің таңдайсың. Тіпті, бір ай­да бірнеше рет тапсыруға да бо­лады. Біздің университеттермен са­лыстырғанда, емтихан тапсыру­дың стресі азырақ. Егер дип­ло­мың­да ағылшын тілінен жақсы же­тістіктер болса, кейбір гума­ни­тар­лық мамандықтарға IELTS тап­сырмай-ақ түсуге болады. Ол үшін мотивациялық хатты жо­ғары деңгейде толтыру керек.  

– Ал Италияда жұ­мыс істеу үшін инта­лиян­ша міндетті түр­де білуің керек. Се­б­ебі халық өз мә­дениетін, та­ри­хын құрмет­тей­ді. Универси­тет­те инталиянша үй­рететін курстар бар. Италия мә­де­ниеті мүл­дем басқа халық. Олар жұмысқа қатты бе­ріл­мей, барын­ша жайлы өмір сүреді. Үнемі күліп, бір-біріне жылы сөз айтып жү­­реді. Біз түскен мамандыққа еу­ро­палықтар көп түспейді. Сон­дық­тан ТМД-дан түскен студент­тер өте көп. Италия өздері игерме­ген грантты шетелдік студенттерге бө­леді. Ал шәкіртақы, жатақха­на­ны беру әр қаласында әртүрлі. Рим­де тіпті үш уақыт ыстық та­мақ­қа талон береді. Біз пәтер жал­дап тұрып жатырмыз. Бір бөлме екі адам­ға айына 600-700 мың теңге шы­ғады. Ол жақта өмір сүру қым­бат. Сондықтан қосымша жұмыс іс­теу үшін ағылшынша немесе ита­лиянша, испанша білу керек, – дейді Гүлбаршын Нұрхан.  

Кәрі құрлықта гранттар толық игерілмейді

Жалпы, Еуропа бүгінде ай­қын демографиялық өз­герістер кезеңін бастан өткеріп отыр. Халықтың қартаюы үдеп, ең­бекке қабілетті жастардың үлесі жыл сайын азаюда. Сонымен қа­тар еуропалық жастардың өздері мек­теп бітіре сала жоғары оқу ор­­­нына түсуге бұрынғыдай асық­пай­ды. Көпшілігі gap year алып, жұм­ыс істеп көруді, саяхаттауды не­месе кәсіби бағытын кейінірек таңдауды жөн санайды. Осының салдарынан бірқатар елде уни­вер­ситеттердегі оқу орындары мен грант­тар толық игерілмей қа­лып отыр. Білім жүйесінің әлеуеті бар, инф­рақұрылым дайын, бірақ оны тол­ты­ратын студент саны жет­кіліксіз. Дәл осы жерде шетел­дік сту­денттерге деген қызығушылық арта түседі. Еуро­пада білім алу бойын­ша са­рап­­шы Дәурен Зеке­новтың ай­туын­ша, Поль­ша, Ита­лия, Сло­ва­кия, Гре­ция, Германия, Франция сияқ­ты мем­лекеттерде ана тілін біл­сеңіз, те­гін білім алуға мүм­кін­дік көп. 

– Еуропаға кез келген қазақ­стан­дық түлек ҰБТ тапсырмай-ақ, грант­қа оқуға түсе алады. Ол үшін ең бастысы құжаттарды дұрыс дайындап, университетке өтінімді белгіленген мерзімде тапсыру. Қа­жет­ті құжаттардың толық тізімі әр жоғары оқу орнының ресми сай­тын­да көрсетіледі. Алайда прак­ти­када бәрі соншалықты оңай емес. Интернеттегі ақпарат кей­де ескірген, кейбір маңызды де­таль­дар толық түсіндірілмейді не­месе әр университеттің өз ішкі та­лаптары болады. Бұған қоса, ви­за рәсімдеу кезінде күтпеген нюанс­тар шығып жатады. Дәл осы бюрократиялық кедергілер көпте­ген қазақстандық студенттің Еуро­пада оқу мүмкіндігін шектеп отыр, – дейді сарапшы. 

Енді «Еуропаның қай ел­де­рін­де грант алуға мүмкіндік көп?» де­ген сұраққа жауап іздеп көрсек. Ойымызға бірінші келетіні – Нор­вегия. Норвегиялық студенттердің шамамен 10%-ы – шетелдіктер. Мұн­да оқудың артықшылығы – ем­тихандар болмайды және ағыл­шын тілінде оқу мүмкіндігі қарас­ты­рылған, кемшілігі – баспана мен тамақ қымбат. Норвегияның мем­лекеттік университеттерінде оқу тегін, бірақ университетке бай­ланысты семестрлік 30-70 еуро төлеу керек. Екінші, Грекия уни­вер­ситетіне түсу үшін емтихан тап­сырудың қажеті жоқ, бірақ за­манауи грек тілін білу немесе курс­тардан өту қажет. Үздік ат­тес­тат мүмкіндігіңізді айтарлықтай арт­тырады. Оқу ақысы мемле­кет­тік университеттерде шетелдіктер үшін тегін, тіл үйренудің бірінші жы­лы ғана ақылы (760-830 еуро). Уни­верситетке қабылдау серти­фикаттар конкурсы негізінде жү­зеге асады. Грекияда студенттерге жеңілдіктер беретін жыл сайынғы әкімшілік алым (шамамен 500-700 еуро) бар: оқу материалдары мен жеңілдетілген тарифтермен та­мақ­тануға жұмсалады. 

Үшінші орында – Чехия. Мұн­да жоғары білімнің артықшылығы тілді үйрену жылдамдығы мен өмір сүрудің жеңіл болуымен бай­ла­нысты. Чехия ТМД-дан келген сту­денттерді ықыласпен қабыл­дай­ды, бірақ сертификатты рас­тап, емтихан тапсыру қажет. Оқу ақысы мемлекеттік универси­тет­терде чех тілінде – тегін. 

Төртінші, Германия универ­си­теттері. Жоғары оқу орнына түсу оңай емес, бірақ мүмкіндік те бар­шы­лық. Оқу тегін, бірақ семестр­лік төлем деп аталатын төлемді тө­леу керек. Университетке бай­ла­нысты семестрге 100-ден 300 еу­роға дейін болады. Бұл кітапха­на, асхана, студент билеті және жеңілдетілген жол жүру билетін пайдалану ақысына жұмсалады. 

Бесінші орында Аустрия тұр. ТМД елдерінен келген үміткер­лер­ге қойылатын талаптар Герма­ния­ға қарағанда әлдеқайда жеңіл. Тіл білмесеңіз де, мектептен кейін бірден оқуға түсе аласыз, ал оқуды бітіргеннен кейін олар сізге жұ­мыс іздеуге уақыт береді. Оқу ақы­сы мемлекеттік универ­си­тет­терде тегін, тек семестрлік төлемді төлеу керек. Ол ТМД елдерінің тұр­ғындары үшін 360 еуродан жо­ғары тұрады.

Еуропалық мемлекеттер үшін халықаралық сту­дент­­­тер­ді тарту – уақытша шара емес, стратегиялық қадам. Бірін­шіден, бұл университеттердің қар­жылық және академиялық тұ­рақтылығын сақтауға көмек­те­седі. Екіншіден, еңбек нарығына бейім, жас әрі білімді кадрлардың легін қалыптастырады. Үшін­ші­ден, ұзақ мерзімде демографиялық теңгерімді жұмсартудың бір те­ті­гіне айналды. Қазақстан сияқты елдерден келетін студенттер бұл жүйе­де ерекше орын алады. Бос қал­ған гранттарды игеріп қана қой­май, еуропалық қоғамға жаңа сер­пін, мәдениет пен еңбек әлеуе­тін әкеледі. Ал Еуропада білім ал­ған жастардың бір бөлігі оқуын аяқтаған соң сол елдерде қалып, экономикаға тікелей үлес қоса бас­тайды.

Осылайша, Еуропаның шетел­дік студенттерге ашықтығы де­мо­графия, экономика және білім беру дипломатиясы тоғысқан праг­матикалық саясатқа айналып отыр.

Көктем ҚАРҚЫН