Импортқа тәуелділікті азайту: Қазақстанда азық түлік саласын қолдау бойынша жұмыс тобы құрылды

Жұмыс тобының басым міндеттерінің қатарына нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру, қолданыстағы заңнамаға өзгерістер енгізу, халықаралық бәсекелестікті күшейту және ішкі қолдау шараларын енгізу жағдайында теңгерімді шешімдер әзірлеу, сондай-ақ қазақстандық өнімдерді отандық сауда кәсіпорындары арқылы өткізу барысында туындап отырған жүйелі мәселелерді жою кіреді.

Жұмыс тобына Парламент Мәжілісінің депутаты Нұржан Әшімбетов жетекшілік етеді. Қазіргі уақытта бұл топ азық-түлік саласындағы салалық одақтар ұсынған ұсыныстарды талдап, пысықтау жұмыстарын белсенді жүргізіп жатыр. Аталған жұмыстар заңнаманы, нормативтік-құқықтық актілерді және өзге де реттеуші құжаттарды жетілдіруге мүмкіндік береді.

— Қасым-Жомарт Тоқаев өз Жолдауында қазақстандық азық-түлік нарығында импорттың шамадан тыс басым болуын сынға алды. Сонымен қатар ол депутаттарды отандық өндірушілерді қорғайтын заңдарды әзірлеу ісіне белсендірек кірісуге шақырды. Ел басшылығы отандық өндірісті дамыту және азық-түлік импортына тәуелділікті азайту міндетін қойып отыр. Осыған байланысты біз салалық одақтар мен тиісті мемлекеттік органдардың қатысуымен ішкі азық-түлік нарығын қорғау және қазақстандық өндірушілерді қолдауға бағытталған шараларды әзірлеу үшін жұмыс тобын құруды бастадық. Салалық одақтар елімізде өнім импортының артуы, отандық тауарлардың сауда желілерінен ығыстырылуы, сондай-ақ шекарадағы бақылаудың әлсіздігі мәселелерін көптен бері көтеріп келеді. Соның салдарынан нарыққа сапасы төмен, белгіленген талаптарға сай келмейтін өнімдер келіп жатыр. Осы түйткілді мәселелердің шешімін біз жаңа жұмыс тобы аясында мемлекеттік органдармен бірлесе талқылауды жалғастырып келеміз. Ішкі азық-түлік нарығын қорғау үшін және отандық өндірушілерге нақты қолдау көрсету мақсатында стратегиялық шешімдер қабылдайтын уақыт жетті, — деді Нұржан Әшімбетов.

Бұл ретте көңіл аударарлық бірқатар мәселе анықталды. Мәселен, қазіргі таңда ірі сауда желілері үшін импорттық тауарды сату тиімдірек болып отыр. Оған бірнеше себеп бар. Атап айтқанда, Еуразиялық экономикалық одаққа мүше Беларусь Республикасы мен Ресей Федерациясында отандық өнімге басымдық беретін ішкі заңнамалық тетіктермен қатар, өндіріс пен өнімді өткізуге жұмсалатын шығындарды өтеу мен азайтуға бағытталған экономикалық және салықтық қолдау шаралары қарастырылған. Мысалы, Ресей үкіметі өз өндірушілерінің өнімін сату орындарына дейін тасымалдау шығындарын өтейді. Осы себептердің барлығы импорттық өнімнің бастапқы өзіндік құнының қазақстандық өнімге қарағанда төмен болуына әкеліп отыр.

Жұмыс тобы талқылап отырған тағы бір мәселе — қазақстандық азық-түлік өндірушілерінің дамуына кедергі келтіріп отырған ретробонус жүйесі. Қолданыстағы «Сауда қызметін реттеу туралы» заңда сауда желілерінің азық-түлік тауарлары бойынша алатын «сыйақысы» 5% шектелетіні көрсетілген.

Алайда іс жүзінде заңнамадағы олқылықтардың салдарынан сауда желілері өндірушілерден рұқсат етілген 5% ғана емес, сонымен қатар түрлі жалған әрі қажетсіз қосымша қызметтер үшін 40% дейін төлемді көздейтін тиімсіз келісімшарттарды мәжбүрлеп ұсынуды жалғастырып келеді. Бұл қызметтер үшін ақы тауардың босату бағасынан ұсталады, нәтижесінде өндірушілер сауда желілері арқылы сатылған өнімнен елеулі қаржылық табыстан қағылып отыр.

Салалық одақтар атап өткендей, әрбір өңірде өз сауда монополиясы қалыптасқан. Бір-екі ірі сауда желісі ғана жұмыс істейді, ал олардың басқа бәсекелесі жоқ. Мұндай жағдай жергілікті жеткізушілердің жағдайын одан әрі қиындатады, себебі олар өнімін өткізуге баламалы арналарды пайдалана алмайды. Өйткенң сауда желілері жергілікті өндірушілерге өз шарттарын қоятын мүмкіндікке ие болады.

— Ел басшылығы экономиканы дамыту бойынша үлкен мақсаттар қойып отыр. Алайда іс жүзінде отандық өндірушілер үшін кешенді қиындықтар туындап отыр. Сауда желілері үшін импорттық тауарларды сату тиімдірек, себебі олардан жоғары пайда түседі. Бұл отандық өндірушілер үшін қолайсыз жағдай туғызады, әсіресе Қазақстан ЕАЭО мен ДСҰ арасында халықаралық міндеттемелермен байланысқандықтан, отандық азық-түлік өндірушілерін қорғау мүмкіндіктері шектелген. Біз отандық өндірушілерге сауда сөрелерінің кемінде 60%-ын заңнамалық түрде бекітуді ұсынамыз немесе ЕАЭО серіктестерінің енгізген шектеулеріне айна-қатесіз жауап шараларын қолдану қажет. Мысалы, ашық деректерге сәйкес, Беларусь Республикасының Сауда министрлігінің бұйрығымен Белорусь сауда кәсіпорындары өз өндірушілері үшін сөрелердің 85%-ын қамтамасыз етуі тиіс. Мұндай шаралар тиімді екенін көрсеткен — белорусь сүт өнімдері дамып, ішкі нарықты толтырып қана қоймай, Ресейге, Қазақстанға және басқа елдерге экспортқа белсенді шығуға мүмкіндік алды, — деді Қазақстан сүт одағының басшысы Владимир Кожевников.

Сонымен қатар, Қазақстан шекарасы арқылы кейбір азық-түлік өнімдері әлі де күмәнді жолдармен және қауіпсіздік талаптарына сай келмейтін, заңнамалық нормаларды бұзатын жолдармен тасымалданып отыр. Салалық одақтардың бағалауынша, осындай бақылаусыз импорт кейбір өнім топтарында еліміздің нарығының 40%-ын құрайды.

— Соңғы уақытта Ресей кеденінде «сұр» импорт мәселесі қайта өршіп отыр. Тексеру барысында азық-түліктердің толық құжатсыз кесіп өтілгені және осыған байланысты азық-түлік жүк көліктерінің жаппай кідірісі анықталды. Сол сияқты, Ресейден Қазақстанға қарай кері бағытта да жеткізудің заң бұзушылық жағдайлары байқалады. Алайда Қазақстандық ведомстволар тарапынан тиісті бақылау шаралары жоқ. Нәтижесінде екіжақты саудада теңсіз жағдай туындайды: ресейлік тарап тез әрекет етіп, тексеруді күшейтсе, Қазақстан шекарасы әлі де осы тұста қалып отыр. Біз заңнамалық ұсыныстарымызға мемлекет тарапынан қолдау күтудеміз. Тек бірлескен күш-жігер арқылы отандық өндірісті дамытуға бағытталған тиімді және ойластырылған мемлекеттік қолдау жүйесін құруға болады, — деп атап өтті Салалық одақтар альянсы.

Айта кетейік, Иранмен еркін сауда жүргізуге мүмкіндік беретін келісім-шарт арқасында біздің экспорт көлемі шамамен 40 пайызға артқаны жайлы жазған едік.