Инвесторға қамқорлық жаңа кезеңнің жүгі

Бұл кезекті қы­зық­ты термин емес, бұл – ескі сүрлеуден жаңа ар­наға бұрылуды, Үкіметтің жұмысын жаңаша құру­ды, мемлекеттік менеджменттің ісін шира­туды талап ететін тарихи белес. Жуырда өткен Үкі­меттің кеңейтілген отырысында Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа кезеңді абыроймен өткізу, барлық міндетке қол жеткізу үшін не істеу керегін бүге-шігесіне дейін түсіндіріп берді. Сонымен бірге осы стра­тегия­лық мақсатты жүзеге асыру әлемдегі күрделі ке­­зең­ге тұспа-тұс келгенін ескертті. Үкімет бұл ұлы мұрат үдесінен шы­ға ала ма? 

Жаһандық дауылдағы жігерлі қадам

Бүгінгі әлемдік экономика – ер­теңі бұлың­ғыр, болжамы тұрақ­сыз құбылыс. Сарапшы­лар­дың ау­­зынан «тоқырау» мен «төмендеу» деген үрейлі сөздер түспей тұр. АҚШ дол­лары­ның әлсіреуі, ха­лық­аралық саудадағы шек­теулер, та­рифтік «соғыстар» дамушы ел­дер­ге бағытталған инвестицияның та­мырына балта шаба жаздады. Көп­теген ел ішкі нарығын қорғау ша­раларын күшейтіп, өзара шек­теулер қою тәжірибесін кеңінен қол­данады. Осы күр­делі жағдайда Қа­зақстан төл тарихында бұрын-соң­­ды болмаған жаңа даму моделін иге­руге ба­тыл қадам жасады. Пре­зи­дент мұндай үлгіні тек ин­вес­ти­циялық саясатты жандандыру жә­не бизнестің мүддесін сенімді қор­ғау арқылы ғана қалып­тас­тыру­ға болатынын атап өтті. 

– Біз жаңа инвестициялық кезеңді бастауымыз керек. Бұл – стратегиялық маңызы бар міндет. Елдегі инвестициялық ахуалды жақсы деуге болады. 2022 жылдан бері жинақталған тікелей инвестиция көл­емі 84 миллиард доллардан асты. Не­гізгі капиталға салынған инвестиция шама­мен 50%-ға артты. Бірақ былтыр елімізге тартылған тікелей инвестицияның көлемі өссе де, оның қарқыны әлі де баяу болып тұр, – деді Қ.Тоқаев.

Неге? Инвестор келеді, бірақ оны қағазбастылықтың «қалың орманы» күтіп алады. Бір міндетке бірнеше органның таласуы, шешім қабылдаудың сөзбұйдаға салынуы сапалы капиталдың сырт айнал­уы­на сеп. Қазіргі кезде негізгі капиталға салынған инвестицияның 70%-ға жуығы шағын және орта бизнес саласына тиесілі. Әйткенмен, мемлекеттің шығыны да қомақты.

Мемлекет басшысы Үкіметке жаңа әрі сапалы инвестиция тартуға арналған біртұтас Стратегия әзірлеуді жүктеді. Онда жоғары технологиялы заманауи өндірістер ашуға басымдық берілмек. Жеке бизнес айрықша рөлге ие болады. Осы мақсатта «Бәйтерек» инвестициялық холдинг ретінде қайта құрылды.

«Самұрық-Қазына» қорына ұқсас талап қойылады. Айтпақшы, өткен аптада «Самұрық-Қазына» қорының және бір­қа­тар ұлттық компанияның басшылары Мем­лекет басшысының қатаң сынына ұшы­рады. Қ.Тоқаев компанияларының құрылымын түбегейлі қайта қарап, жаңа зама­нға бейімдеуге міндеттеді. Президент сынының нысанасына не ілікті? Қор то­бын­да қосшыдан басшы көп. Басшылық құрамы ығай мен сығайдың туыс-туған, дос-жаранына толып кеткен. Президент олардың жұмысқа көміліп жатпағанына, жүктемесінің төмендігіне назар аудартты. Салдарынан, олар кейде не істерін білмей, әлеуметтік желіде өзіне қатысы жоқ та­қы­рып­тарда әркіммен пікір таластырады. Мұндай адамдар «жаңа кезеңді түбі жақ­сылыққа апармайды». Ендеше, қор бас­шы­лық құрамын тазалап алғаны абзал. 

«Самұрық-Қазына» басқарма төрағасы Нұрлан Жақыповтың айтуынша, қорға 2026-2030 жылдар аралығында 27 млрд доллардан астам тікелей шетелдік инвес­тиция тарту міндеті қойылды. Қор цифр­лан­дырылып, 5 жыл ішінде жиынтық әсері 1,3 млрд доллар болатын ЖИ жоба­ларын енгізуге тиіс. Қордың құрылымы одан әрі трансформацияланады. Қажет деп танылса, жекелеген компания біріктірі­леді.

Инвестор жоғарыдан қорған тапты

Президенттің пайымдауынша, даму институттары бизнеспен және қаржы сек­торымен бақталаспай, тиімді қарым-қатынас орнатуы қажет. Елде инвестор қызығушылығын оятар сала көп. Оны дамы­ту үшін мемлекет пен бизнестің сын­дарлы ынтымақтастығы қажет. Әсіресе, сирек жер металдар, мұнай-газ химиясы, цифрлық инфрақұрылым, жаңартылатын энергия көздері, көлік және агроөңдеу салаларына баса мән берген жөн.

Биылғы тағы бір бастама-бетбұрыс: «жаңа кезеңді» жүзеге асыру үшін Пре­зи­денттің тек инвестиция тартумен және инвесторлар мәселесімен айналысатын арнайы көмекшісі тағайындалды. Қ.Тоқаев «шетелдік, отандық инвестор­лардың сұрақтары, арыз-шағымдары болса, тікелей Мұрат Нұртілеуге Focal point (фокус нүктесі) ретінде шағымдануға болатынын» жариялады. Ал халықаралық қаржы институттарымен Президент кең­ес­шісі Әсет Ерғалиев байланыста. Бұл – инвестордың мұң-мұқтажы тікелей Ақор­даның бақылауында болады деген сөз.

Әзірге елдің басты инвестор тарту­шы­сы, «магниті» Мемлекет басшысының өзі болып тұр. Оның шетелге сапарлары және инвесторлармен кездесулері бары­сында қол жеткізілген коммерциялық кел­іс­імдердің жалпы құны 2025 жылы шамамен 75 миллиард долларды құрады. Енді осы келісімдердің орындалуына Үкі­мет пен әкімдер баса мән беруге тиіс.

Елдің құтын электр қуаты арттырады

Инвестициялық ахуалға кері әсер ете­тін кедергі жетерлік. Салық кодексіндегі өзгерістерді іске асырудағы олқылықтар, кеден жүйесін цифрландырудың баяулығы, Ұлттық тауарлар каталогы мен Отандық тауар өндірушілері тізілімін енгізудегі асы­ғыстық бизнес қауымдастықтың алаң­даушылығын туғызды. Әрбір тауарды цифрлық таңбалау жүйесін енгізу де кә­сіп­керлер мен инвесторлардың көңіл­толмастығын туғызды.

Жаңа инвестициялық кезеңді жүзеге асыруға тағы бір тосқауыл – қуат тапш­ылығы. Инвестор келер, зауытын салар, алайда оған қажетті электр энергиясы бол­маса, адымы алысқа ұзамай, кәсіпорны жабылып тынбақ. Еліміз электр энергия­сы­ның ішкі тапшылығын жою үшін оны жыл сайын импорттауға мәжбүр. Былтыр 3,7 миллиард киловатт-сағат энергияны сырттан сатып алды. Қуат көздері мен электр желілерінің әбден ескіруі бұл са­ла­­дағы ахуалды ушықтырып тұр.

Соңғы 3 жылда «Тарифті инвестицияға айырбастау» саясаты аясында тұтыну­шы­ларға тарифтер көтеріліп, энергетика саласына 1 триллион теңгеден астам қар­жы тартылды. Соның ішінен жаңа қуат көздерін іске қосуға небәрі 140 мил­ли­ард теңге бөлініпті. Бұл энергожүйенің ұзақ уақыт бойғы жұмысын қамтамасыз етуге жетпейді. Электр қуаты тапшы болса, ел ойдағыдай дами алмайды. Үкі­мет­тің кеңейтілген жиынында Президент айт­қандай, энергетика министрлігінің бұрынғы басшылары тек мұнаймен шұ­ғыл­данған да, электр қуаты өндірісі екінші қатарға сырғыған. Жаңа кезеңде бұл олқылық тез арада түзетілуге тиіс.

Қазір Қазақстанда 123 миллиард киловатт-сағат электр энергиясы өндіріледі. Бұл еліміз үшін мүлде жеткіліксіз. Үкімет 2029 жылдың соңына дейін 13,3 гигаваттық жаңа қуат көздерін іске қосуды жоспарлап қойды. Оның 5,9 гигаваты жаңартылатын қуат көздерінен алынбақ. Сондай-ақ Үкімет келесі жылы электр қуатына деген сұран­ысты толық өтеуді көздеп отыр. Тіпті 1,3 миллиард киловатт-сағат қуатты артық өндіре аламыз деген болжам бар. Бірақ бұл мақсатқа жету үшін міндеттеменің бәрі уақытылы орындалып, жеткілікті қаражат бөлінуге тиіс. 

Сонымен қатар қуат көздерін іске қосу мерзімін қайта-қайта кейінге қалдыру әдетке айналды. Мысалы, Алматыдағы 2-ші және 3-ші жылу электр орталығын жаңғырту мерзімі бірнеше рет шегерілді. Жұмыс әлі күнге жүргізіліп жатыр. Үкімет жоспарланған қуат көздерінің толық іске қосылуын қамтамасыз етуге тиіс. 

Энергетика министрлігінің дерегінше, 2026 жылы 2,6 гигаватт көлемінде дәстүрлі және жаңартылатын энергия көздері іске қосылады. Бұл 2027 жылдың І тоқсанында энергия тапшылығын жоюға мүмкіндік береді. Бүгінде елде қуат тұтыну шырқау ш­егіне жететін сағаттарда электр тапшы­лығы туындайды, ол импорт есебінен өте­леді. Былтыр тапшылық 29% қыс­қарғанымен, әлі де орасан көлемде қалып отыр.

Тұтастай алғанда, 2029 жылға қарай электр энергиясын өндіру көлемі 39 мил­лиард киловатт-сағатқа ұлғаяды. Энер­­гетикалық егемендікті қамтамасыз ету және қуат тапшылығының өсуін ең­серу үшін Үкімет 2035 жылға дейін 26 гига­ваттан астам жаңа қуат көздерін іске қосу бойынша кешенді жұмысқа кірісті. Оның ішінде атом станцияларын салуға және «таза» көмір генерациясын дамытуға айрықша мән беріліп отыр.

Жалпы алғанда, 2025 жылғы 9 ай қоры­тындысында тікелей шетелдік ин­вес­тиция 1,5 миллиард долларға немесе 10,9%-ға өсіп, 14,9 миллиард долларды құрады. Негізгі капиталға салынған ин­вес­тиция көлемі 13%-ға өсіп, 22,7 трлн теңгеге жетті. Оның ішінде мемлекеттік ин­вестициялар 800 млрд теңгеге артып, 5 триллион теңге болды. Жеке инвестиция­лар 2,4 триллион теңгеге өсіп, 17,7 трил­лион теңгеге жуықтады. 

Вице-премьер – Ұлттық экономика министрі С. Жұманғариннің айтуынша, 2026 жылы негізгі капиталға салынатын инвестиция көлемін 31,5 трлн теңгеге жеткізу, тікелей шетелдік инвестициялар ағынын 25,5 миллиард доллар деңгейінде қамтамасыз ету межеленіп отыр.

2025 жылы 200-ден астам жаңа өнер­кәсіп нысаны пайдалануға берілді, тағы сонша нысанның құрылысы аяқталу кез­еңінде. Инвестор тарту жүйесі жетіл­діріліп жатыр. Біріншіден, жобалар бас­та­мадан бастап құрылыс толық аяқтал­ғанға дейін «жасыл дәліз» қағидаты бо­йын­ша сүйемелденеді. Екіншіден, Мем­лекет басшысының Жарлығымен ин­­вес­тициялық омбудсменнің функция­лары Бас прокурор­ға жүктелді. Инвес­тициялық прокурорлар өңірлерде өз жұмысын бастап кетті. 

Әкімшілік қысымды төмендетудің негізгі құралы – «прокурорлық сүзгі» тетігі. Оның аясында меморгандардың 27 мың шешімі зерделеніп, 1 мыңнан аса негізсіз бастама кері қайтарылды. 500-ге жуық әкімшілік іс жүргізу тоқтатылды. 400 заңсыз тексеру күші жойылды, өзге 200 шектеу шарасына жол берілмеді. Бұл шаралар инвесторлардың қатысуымен болатын сот дауларының 30%-ға, әкімшілік құқықбұзушылық істерінің 10%-ға, қыл­мыс­тық істердің 2 есеге қысқаруына ықпал етіпті.

Инвестиция тартудың сыртқы бағытын күшейту үшін «инвестициялық әлеуеті жоғары елдерде» – Германия, АҚШ, Қытай, Қатар, Түркия, Малайзия, РФ-та Kazakh Invest өкілдіктері ашылады. Олар бұрын болған: оңтайландыру аясында жабыл­ды және инвестор тарту Қазақстан­ның шетелдегі дипмиссияларына жүктелген еді. 

Осы аптада Премьер-министр Олжас Бектенов Kazakh Invest ұлттық компаниясы мен өңір әкімдіктерінің қызметін сынға алды. Өйткені олар жұмысты тиісінше ұйымдастырмағаны былай тұрсын, орта­лықта мақұлданып қойылған жобаларды іске асыруға кедергі келтірген. Мәселен, өңірлерге «іске асыр!» деп жолданған 25 дайын жобаның тек үшеуінде белсенді жұмыс жүргізіліп жатыр. Үкімет басшысы меморгандарға қалған инвестжобалар бойынша барлық қажетті шешімді шұғыл қабылдауды тапсырды. Ал инвесторлар қызметіне кедергі келтіру фактілері бойынша барлық материал Бас прокура­тураға жолданды.

Жаңа кезеңді жүзеге асыру үшін мем­ле­кеттік аппараттың инвестиция тарту және жаңа жобалар портфелін қалыптас­тыру тәсілдері өзгертілді. «Бәйтерек» холдингі маңызды жобаларды жүзеге асыру­ға мүдделі ірі инвесторларды проак­тивті түрде іздеуге кірісті. Үкімет инвес­торларды нысаналы түрде тартуды (тар­гет­теуді), алдын ала пысықталған әрі келі­сілген ұсыныстар пакеті түріндегі «инвестицияға тапсырысты» қалыптас­тыруды көздейтін проактивті модельге көшеді.

Сыртқы істер министрінің орынбасары Әлібек Қуантыров «инвесторларды тар­гет­теудегі» жетістіктерге нақты мысал келтірді. Арасында: CHN Corporation-нің Қарағандыдағы құны 4 млрд доллар бола­тын көмір-химия кешені, Roca Group-тың Қызылорда облысындағы санитарлық-техникалық бұйымдар мен ванна бөлмесіне арналған жиһаз шығаратын зауыты, Fu­feng Group-тың Жамбыл облысындағы құны 800 млн доллар тұратын жүгеріні терең өңдеу зауыты, UBM Group-тың Қостанай және Алматы облыстарындағы құрама жем зауыттары, Shandong Yuwang Industrial-дың сояны терең өңдеу жобасы бар. 

Қазақстан IMD-дің «Жаһандық инвестициялық бәсекеге қабілеттілік» рейтингінде 69 ел ішінде 34-орынға, яғни бір жылда 1 сатыға жоғарылады. Алда ат­қар­ылар жұмыс ауқымы әлі де зор. Бұдан былай инвестор құқығын қорғау және қол­айлы инвестициялық климат қалып­тастыру – барлық мемлекеттік органның ортақ міндеті.

Айхан ШӘРІП