Кеудесі хат, естігені жад болған

Қазақтың ғасырлар бойы қордаланған ауыз әдебиеті де ешкімнен кем емес. «Оқуға сенген – ұмытшақ, жазуға сенген – жаңылшақ» дейтін көшпелілер ақпаратты жазып қалдырғанша санада сақтауды жөн көрген. Ондаған жыр-дастан, жүздеген аңыз-ертегі, мыңдаған мақал-мәтелді, арғы-бергі ақын-жыраулар мұрасын жатқа айтқан ата-бабамыз ұлан-ғайыр кітапханаларды жадына тоқыған. Түсінген адамға қазақ фольклоры – шет-шегі жоқ ұшан дария. Тереңіне сүңгіп, түбіне үңілген сайын жаңа қырынан жарқырайды.

Ой асылын сүзіп, сөз маржа­нын тізіп, Асан қайғы, Бұқар жырау, Махамбет, Абай­ларды туғызған халқымыз қылыш қимайтын күрмеуді тілмен шеш­кен. Тура сөзді бала айтты ма, шал айтты ма, хан айтты ма, қара айтты ма – қазақ оны тергеп-тексермей, уәжге жығылатын. Сертке сеніп өскен жұртымыз қағаздасып, хат­та­сып отырмай-ақ, бүкіл шаруасын бір ауыз лепеспен тындыратын. Жердің дауын да, ердің құнын да қисынды, жүйелі кесіммен қайы­ратын. Қазақ тарихы арнайы жыл­на­маға тіркеліп, шаң басқан архив­терде қатталмаса да, ғасырларды көк­тей өтіп, ауызекі түрде ұрпақ­тан-ұрпаққа ұласқан, оның ішінде аңыз, ертегі, қисса, толғау, мақал-мәтел, жаңылтпаш, жұмбақтың өн бойында өрілген. Осы орайда ағылшын жазушысы Джеймс Чер­чвард көшпелілер хақында «кітап-адамдар» теориясын ұсыныпты. Автор бұл тұжырымда номадтар­дың ауызша дәстүрін жай ғана өнер емес, деректерді кодтаудың кешенді жүйесі деп қарастырады. Зерттеушінің пікірінше, даладағы жылжымалы кітапхана секілді же­ке­леген тұлғалар ақпараттық банк қызметін атқарған. Жар асты­нан жау шыға келетін қым-қуыт заман­да көшпелілер дүние-мүлікке бай­ла­н­ған жоқ. Жиған-тергенінен бір-ақ күнде айырылуы мүмкін ек­ен­ін түйсініп (тып-типыл жой­ыл­ған Александрия, Бағдат, Отыр­ар кітапханаларын еске түсірейік), қашанда қамданып жүрген. Сон­дықтан мәдени, өр­кени жетістікте­рін ең сенімді қоймада – миында ұстаған.

Қазақтың есте сақтау қабілеті­не ерекше тоқталған Шоқан Уәли­ханов «Қазақ халық поэзиясының түрлері туралы» еңбегінде: «Байтақ даланың әр шалғайындағы өлең-жырлар еш өзгеріссіз қайталана­тынын қайтерсіз! Көшпелі са­уатсыз ортадағы ауызша тараған осынау үлгілердің бір-бірінен қылдай ауытқымайтыны – адам айтса нанғысыз қасиет, бірақ күм­ә­нсіз шындық!» – деп таңдай қа­ғып­ты. Ал Мәшһүр Жүсіп бабамыз: «Естігенін ұмытпайтын құлағының тесігі бар, кеудесінің есігі бар, ұқпақұлақ жандар болған. Сондай жандардың айтуымен кеудесі хат, естігені, көргені жад болған қария­лар кейінгіге ауыздан-ауызға алып айтуымен үлгі-өсиет қалдырған», – депті.

Жалпы, адам зердесі жоқтан өзгені сіңіре беретін жаны жоқ қа­ғаз емес. Ол тек ақыл-ойдың інжу-маржанын іріктеп алып, табиға­тына жат нәрсені әсте қабыл­дамай­ды. Бейне бір теңіз сынды өз-өзін тазартып тұрады. Өзенмен ағып келген жапырақ-жаңқаны, кір-қоқысты толқынмен шайып, жағалауға шығарып тастайды. Өйт­кені ауызша мәдениетте жад дегеніміз – ақпаратты эстетикалық және идеологиялық жағынан өңдейтін когнитивті сүзгі. Яғни көркемдік қуаты жоғары, мазмұны бай, ырғағы мінсіз, қоғамға нақты пайдасы бар өміршең мәтіндер ғана өз уақытынан озады да, басқа­сы тез ұмытылады.

Фольклор тарихы тым ерте­ден тамыр тартады. Бірту­ар ғалым Едіге Тұрсыновтың сөзі­мен айтқанда: «ол әдебиеттен қы­рық мың жыл үлкен». Көшпелі қоғам тыңдаушысын тәнті қылма­ған, табан астында тауып айтпаған өлеңді, майын тамызып айтпаған әңгімені өнер деп танымаған. Сол себепті Ұлы далада ауызша мәде­ниеттің классикалық дәрежеде даму­ына даңғыл жол ашылған. Ха­лық­тың тарихи зердесі, фило­софиялық ой-түйіндері, педагоги­ка­лық тәжірибесі, адамгершілік нормалары, көркемдік сұраныс­тары фольклорға жүктелген. Мысалы, «Судың да сұрауы бар» деген мақалды заманауи тілмен ресурстарды тиімді басқару кодексі десек, «Аяз би», «Тазша бала» ерте­гілерін әлеуметтік лифт, мерито­кратия қағидаларын бекітетін ин­ди­катор деуге болады. Қазыбек бидің: «Бiз қазақ деген мал баққан елміз, ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз...» – деп басталатын тол­ғауы Қазақ хандығының сырт­қы саяси доктринасын, диплома­тиялық мәртебесін айқындаған құқықтық-мемлекеттік манифест іспетті.

Әрине, жазба әдебиет те – сөз өнерінің арналы бір саласы. Оның өзіне тән артықшылығы көп. Кем­шілігі де баршылық. Біріншіден, жазбаша мәдениеттің тұтынушысы сауатты болуға міндетті. Хат таны­майтын қараңғы адамға жол жа­бық. Екіншіден, автор ана жақта, оқырман мына жақта, екеуінің арасын орасан кеңістік, кейде ұзақ уақыт бөліп жатады. Былайша айтқанда, автор мен оқырман өз беттерімен өмір сүреді. Филосо­фия­лық тұрғыда ол екеуінің қа­рым-қатынасы «өгей байланыс» деп аталады. Ауызша мәдениеттің жөні бөлек. Мұнда жыршы мен тыңдаушы бетбе-бет дидарласып отырады. Ғалымдар бұл құбылысты «етене байланыс» деп сипаттайды. Жыршы аудиторияның көңіл-күй­ін бірден сезінеді. Тыңдаушының реакциясы жырдың созылуына, импровизациялық өрнектердің көбеюіне немесе азаюына тікелей әсер етеді. Сонымен қатар тыңдау­шы естігенін есте сақтаумен шектел­мей, ғибратты сөзді іліп әкетіп, жетілдіріп, өңдеуге хақылы. Фольклордың өзіне ғана тән өзегі осында.

Британиялық әдебиетші Аль­берт Лорд: «Жазбаша мәдениет – ауызша мәдениеттің көрін қазушы», – деген тұжырым түйіпті. Зерделі зерттеуші XX ғасырдың 30-шы жылдары Шығыс Еуропа елдерін аралап, атақты жыр­шылардың көзін көрген, жыр­лау техникасын, дауыс ырғ­ағын, мақам-мәнерін бақылаған, олар­мен адам жадының құпиясы жай­ын­да сұхбат құрған. Лорд мырза көне эпостарды жаңғыртып, кофе­ханада нәпақасын айырып жүрген балқандық жыршы Авдо Медже­довичтің 12 мың жол­дық репертуа­рына тамсанып, оны ұлы Гомерге теңейді. Осыны ойла­ғанда «бұл ғалым 150 мың жолдан тұратын «Қырымның қырық баты­рын» алты ай жырлап тауыса алма­ған қазақ­тың Мұрын жырауымен кездессе, қалай таңғалар еді?» деген сұрақ туады.

Фольклор – қазақ әдебиетінің, қазақ мәдениетінің алтын діңгегі, қайнар көзі. Мұхтар Әуезов өзінің Абай туралы монографиясында: «Кемеңгер ақынның өз халқынан және жалпы адам баласының өнер-ой байлығынан алған үш үл­кен салалы түп төркіні барын бай­қай­мыз. Мұның біріншісі – қазақ халқының есте жоқ ескі заманнан жиып, өсіріп келген өз даналығы, халықтың ауызша әдебиет қоры. Ақын Абай осы қордан көп нәр алып, сол арқылы өз өлеңін көп көркейтті», – деп жазған. Иә, ұлы ойшылдың өзіне дейінгі күллі сөз байлығын саралағаны күмәнсіз. Ары қарай тағы Әуезовтің сөзімен жалғасақ: «Ең алғашқы өлең жайын баяндаған жырында Абай Шортанбайды, Дулатты, Бұхар жырауды ауызға алса, солардың сөзін бала күнінен естіп, танып, жаттап өскенін сезуге болады. Әрине, осындай ақындық мұра­ларымен қатар мысал, мақал, аңыз, дастан, айтыс сияқты сан қазынаны әжеден, анадан, қонақ, жолаушылардан көп есітеді. Бір айтқанды ұғып алу, ұққанын ұмыт­пау, ел сөзінде оларды керекке жа­ра­тып, әңгіме арасына кірістіріп отыру – шешендерге көп жайылған әдет еді. Абайға да сол парыз сияқты болған. Жас жігіт білген өнерін орнымен керегіне жаратып, келістіріп, көркейтіп сөйлейтін болады. Ел көзіне шешен болып көріне бастайды», – депті жазушы. Әйгілі Максим Горькийдің қалам­гер қауымға: «Ауыз әдебиетінің тіл байлығын пайдаланыңдар, одан үйреніңдер», – деп ақыл қосатыны да содан.

Жат жұрттың қабағына жалтақ­тап, жарым көңіл, жарты құрсақ күн кешкен қилы кезеңде қаншама қазынадан айырылдық, қаншама ділмардың жауһар мұрасы құмға сіңген судай жоғалып кетті. Деген­мен аман қалған жұқана-жұрнақ­тың өзі оңай олжа емес.

2014 жылы «Бабалар сөзі» жүз томдық жинағының тұсауы кесілді. Сарғайып көнерген, жырымдалып жыртылған қолжазбаларды шұқ­ши­ып оқып, араб, латын қарпіндегі мәтіндерді кирилл жазуына қотарған ғалымдардың жанкешті еңбегі ақталды. Нәтижесінде, эпос­­тық жырлардың 63 томы жарық көрді. Оның 10 томы – Қытай қазақтарының фольклоры. Бұл топтамаларда 52 хикаялық, 65 діни, 57 ғашықтық дастан, 95 та­рихи, 47 шежірелік, 4 топоним­дік, 103 батырлық, 10 аңыздық жыр қамтылды. Кейінгі томдар қазақ фольклорының шағын жанрла­рына арналды. Атап айтқанда, 64-томға – 2 279 жұмбақ, 65-69-­том­дарға – 27 577 мақал-мәтел, 70-71-томдарға – 6 771 шумақ қара өлең, 72-77-томдарға – 531 ертегі, 78-томға – 77 миф, 79-томға – Моңғолия қазақтарының фольк­лоры, 80-88-томдарға – 370 топо­нимдік, 320 шежірелік, 356 күй, 612 тарихи аңыз кірді.

Дүние дидарында фольк­ло­рын мұндай көлемде жинап бастырған ел жоқтың қасы. Бірлі-жарым мысалдарды тізбе­лесек, әртүрлі тілден құралған Қы­тайдың 300 томдық халық әде­биеті жинағы, Ирландияның 1 000-нан астам қолжазба томынан тұратын ұлттық архиві, Тибеттің 332 томдық «Ганжур» мен «Дан­жур» канондары, Финляндияның 33 томдық SKVR поэтикалық жина­ғы ғана ойға оралады. «Баба­лар сөзінің» тағы бір артықшылығы – мәтіндердің артық өңдеуге ұшырамай, фонограммалық һәм қолжазбалық түпнұсқаларға мей­лін­ше сәйкес басылуында. Осы­ның арқасында тілдің тарихи лек­си­коны, диалектологиялық қат­пар­лары сақталды. Жүз томнан қазақ халқының тарихи пайымын, әдет-ғұрпын, дүниетанымын, философиялық, көркемдік көз­қара­сын, қысқасы, кешегі ұлт өмірі­нің жалпы болмысын, тұтас көрінісін анық аңғарамыз. Көл-көсір мұра тарихшыларға, психо­логтарға, қоғамтанушыларға, мә­дениеттанушыларға, әдебиет­ші­лерге, журналистерге, тілші-ғалым­дарға, этнографтарға ауадай қажет. 

Қазақ халқы өзінің тарихи жадын ХХ ғасырдың жуан орта­сы­на дейін көмескілей қойған жоқ. Көнекөздердің көкірегінде сайра­ған ескі де есті сөздер қоғамның рухани сұранысын өз деңгейінде өтеді. Бірақ бұрынғы кәріқұлақ қария­ларды қазір кеңестік идео­логия құрсауында тәрбиеленген ұрпақ алмастырды. Қызыл импе­рия кезінде дәстүр сабақтастығы тәрк етілді. Ауыз әдебиеті «ескі­ліктің зиянды қалдығы» ретінде шеттетілді. Сөйтіп, өз тарихы ту­ра­­лы халықтың өзі айтатын небір құнды мәлімет, дәстүрлі таным үлгілері ұмытыла бастады. Алайда бүгінгі медиа аудио-виз­уал­ды жолға бет бұрған. Техноло­гиялық өзгеріс ауызша тілдің де көсегесін көгертуге тиіс. Ендігі жер­де қазақ фольклорын цифрлан­дырып, креативті экономикаға (кинема­тография, компьютерлік ойындар, анимация, этно-музыка) бағдарлау керек. Сөзімізді режис­сер Питер Бруктың болжамымен түйіндесек: «Адамзат ерте ме, кеш пе, әйтеуір бір түсінеді: әлемнің болашағы – ауызша мәдениетте».

Еркебұлан НҰРЕКЕШ