Конституцияның 28 бабы: тұрғын үй құқықтарын қорғау күшейтілді

Қазақстанда тұрғын үйге қатысты құқықтық қатынастар әрқашан қоғам үшін өзекті мәселелердің бірі болып келеді. Әсіресе соңғы жылдары пәтер жалдау, меншік құқығы, мәжбүрлеп көшіру сияқты мәселелер жиі талқыланып, түрлі пікірталастарға себеп болуда. Осы тұрғыда жаңа Конституцияның 28-бабына енгізілген өзгерістер тұрғын үйге қатысты құқықтық тәртіпті нақтылап, азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейтуді көздейді, деп хабарлайды Arasha.kz.

Жоғарғы Сот төрағасы, Конституциялық реформа жөніндегі комиссия мүшесі Асламбек Мерғалиев бұл нормаға қатысты арнайы түсіндірме беріп, қоғамда туындаған сұрақтарға жауап қатты. Оның айтуынша, жаңа бап тұрғын үй иелерінің құқықтарын қорғауға бағытталған және азаматтарды негізсіз баспанасынан айыруға жол бермеуді қамтамасыз етеді.

Жаңа норманың негізгі мәні – ешбір адамды заңды күшіне енген сот шешімінсіз тұрғын үйден шығару мүмкін емес. Бұл қағида тұрғын үй құқығын қорғаудың ең жоғары деңгейі – Конституция деңгейінде бекітіліп отыр. Яғни, енді кез келген мәжбүрлеп көшіру әрекеті міндетті түрде сот арқылы жүзеге асырылуы тиіс.

Маңыздысы – бұл ереже мүлде жаңа тәжірибе емес. Бұған дейін де мұндай талаптар Қазақстан заңнамасында болған. Мәселен, Азаматтық кодекстің 188-бабында және «Тұрғын үй қатынастары туралы» заңның 8-бабында тұрғын үйден негізсіз шығару заңға қайшы екені нақты көрсетілген. Алайда жаңа Конституцияда бұл норманың бекітілуі оның маңызын арттырып, құқықтық қорғанысты күшейте түседі.

Соттың бұл процестегі рөлі де нақты айқындалған. Сот «тұруға рұқсат береді» деген функция атқармайды. Ол тек азаматтың белгілі бір тұрғын үйде тұруға заңды негіздерінің бар-жоғын тексереді. Бұл – меншік құқығын қорғаудың негізгі қағидаларының бірі.

Тұрғын үйге иелік ету және оны басқару құқығы тек заңды меншік иесіне тиесілі. Осыған сәйкес, меншік иесі өз мүлкін жалға беруге және жалдау шартында белгілі талаптар қоюға толық құқылы. Егер жалға алушы шарт талаптарын бұзса, меншік иесі сотқа жүгініп, тұрғын үйді босатуды талап ете алады.

Қалыптасқан сот практикасы да бұл қағидалардың тиімді жұмыс істейтінін көрсетеді. 2025 жылғы статистика бойынша тұрғын үйден шығару туралы қаралған 2,7 мың істің тек 6 пайызы ғана жалға алушыларға қатысты болған. Бұл жалдау қатынастарының көп жағдайда келісім негізінде реттелетінін дәлелдейді.

Сонымен қатар, тәжірибе көрсеткендей, жалға алушы мен меншік иесі арасындағы келісім шарттары сақталған жағдайда даулар сирек туындайды. Ал шарт талаптары бұзылған жағдайда сот әділ шешім шығарып, меншік иесінің құқықтарын қорғайды. Мұндай кезде сот тек тұрғын үйді босатуды ғана емес, келтірілген шығындарды да өндіріп беру туралы шешім қабылдай алады.

Дегенмен, құқықтық қиындықтар көбіне тараптар арасында жазбаша келісім болмаған жағдайда туындайды. Мұндай жағдайда өз талаптарын дәлелдеу екі тарапқа да қиынға соғады. Сондықтан мамандар тұрғын үй қатынастарында міндетті түрде келісімшарт жасаудың маңыздылығын атап өтеді.

Жаңа Конституциялық норма осы мәселелерді жүйелі түрде реттеуге бағытталған. Ол жылжымайтын мүлік иелерінің құқықтарын қорғауды күшейтіп қана қоймай, тұрғын үй нарығындағы тәртіпті нығайтуға ықпал етеді. Сонымен қатар, бұл өзгеріс келісімшарттық қатынастардың ашықтығы мен тұрақтылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе, Конституцияның 28-бабына енгізілген өзгерістер азаматтардың тұрғын үйге қатысты құқықтарын қорғаудың маңызды кепілі болып табылады. Бұл норма құқықтық айқындықты арттырып, қоғамдағы даулы мәселелердің алдын алуға бағытталған. Ең бастысы – енді ешкім заңсыз түрде баспанасынан айырылмайды, ал барлық даулы мәселелер тек заң аясында, сот арқылы шешіледі.