Күшті Президент, ықпалды Парламент: Қазақстан реформасына армян сарапшыларының бағасы

Осы өзгерістер серіктестер тарапынан сенімділікке қалай ықпал ететіні туралы Армяндық тұрақтылық және мемлекеттік басқару институтының жетекшісі Геворг Меликян Kazinform тілшісіне айтып берді.

— Армян сарапшыларының көзқарасы бойынша, Қазақстандағы конституциялық реформаны ұзақ мерзімді институционалды тұрақтылық пен мемлекеттік басқарудың сапасы тұрғысынан қалай бағалайсыз?

— Қазақстандағы конституциялық реформа тек жеке түзетулер жиынтығы емес. Бұл XXI ғасырдағы жүйелік дағдарыстар жағдайында тұрақты мемлекеттің тұтас моделін құруға бағытталған маңызды процесс. Ең бастысы, реформа тек шағын өзгерістерден гөрі, мемлекеттік басқарудың барлық құрылымын қайта қарауға бағытталған. Мұнда өкілеттіліктерді қайта бөлу, парламенттің рөлін күшейту, жаңа институттарды (Құрылтай, Халық Кеңесі, вице-президенттік институт) енгізу, сонымен қатар адамға бағдарланған басқару тәсілін бекіту қарастырылған. Мұның барлығы саяси жүйенің басқарылуын жеңілдетуге және оның болжамдылығын арттыруға мүмкіндік береді, бұл институционалдық тұрақтылықтың негізгі шарты болып саналады.

Посткеңестік тәжірибе көрсеткендей, тек формалды түзетулер енгізу көбіне нәтиже бермейді. Қазақстандағы реформа керісінше, толық жүйелі тәсілге сүйенген. Ол басқарудағы қателіктерді мойындайды, кадр тапшылығын азайтуға және бейресми ықпал механизмдерін жоюға бағытталған. Мысалы, мемлекет басшысының туыстары маңызды лауазымдарға тағайындала алмайды, парламент Конституциялық сотқа, Орталық сайлау комиссиясына және Жоғары аудиторлық палатасына бақылауды күшейтеді. Сондай-ақ, Құрылтай мен Халық Кеңесі арқылы азаматтардың шешім қабылдау процесіне қатысуы жүйелі түрде қамтамасыз етіледі. Барлығы нақты басқару сапасын арттыруға бағытталған.

— Қазақстанда күшті президенттік жүйе сақталып отыр, сонымен қатар парламенттің рөлі күшейіп келеді. Мұндай билік теңгерімі функционалды және институционалды жетілген деп бағалауға болады ма?

— «Күшті Президент — Әсерлі Парламент — Есеп беретін Үкімет» моделі батыс үлгілерін қарапайым көшірмелеу емес, нақты жағдайға бейімделген тиімді баланс іздеудің нәтижесі. Кең аумақ, күрделі элита құрылымы мен геосаяси жауапкершілік жағдайында президенттік вертикальді кенеттен жою демократияны дамытудан гөрі басқарушылық бөлшектеуге әкелуі мүмкін. Сондықтан күшті президенттік жүйені сақтай отырып, парламенттің рөлін институционалды түрде күшейту Қазақстан үшін ұтымды шешім.

Армения тәжірибесі көрсеткендей, формалды парламенттік жүйе партиялық бәсекелестік пен нақты бағдарламалық саясат болмаған жағдайда нәтижесіз болып қалуы мүмкін. Қазақстан реформасы парламенттің рөлін нақты бақылау функциялары арқылы күшейтіп, маңызды институттарды қалыптастыруға қатыстыруға бағытталған. Мұндай тәсіл күшті президенттік жүйе сақталғанымен, биліктің тұрақты әрі басқарылатын теңгерімін жасауға мүмкіндік береді.

— Қазақстандағы модернизацияның тағы бір бағыты — мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру, соның ішінде цифрландыру және басқарушылық инновациялар. Конституциялық өзгерістер бұл процестерге тұрақты негіз жасай ала ма?

Сыртқы бақылаушылардың пікірінше, конституциялық түзетулер цифрландыру мен басқарушылық инновацияларды енгізуге сенімді институционалды негіз береді. Цифрлық саясат пен жеке деректерді қорғау тек бағдарламалық құжаттарда ғана емес, конституциялық кепілдіктер деңгейінде бекітіледі. Бұл цифрландыру туралы жалпы сөздерден нақты технологияларды мемлекеттік басқаруға енгізуге көшу.

Сонымен қатар, «мемлекеттік менеджмент» моделі енгізілетін болады, онда басқарудағы негізгі қағидаттар – тиімділік, бақылау және цифрлық құралдардың қолданылуы. Бұл тек көрнекі жаңалық емес, Қазақстанның басқарылатын, технологиялық тұрғыдан бейімделген жүйені құруға ұмтылғанын көрсетеді.

— Қазақстан өз имиджін болжамды және прагматикалық серіктес ретінде қалыптастырып, интеграциялық форматтарға белсенді қатысады. Ішкі институционалды жаңғыру, соның ішінде конституциялық реформа, бұл сенімділікті арттыруға және Армениямен ынтымақтастықты кеңейтуге қалай ықпал етеді?

-Сыртқы саясаттағы болжамдылық тікелей ішкі институционалды тұрақтылыққа байланысты. Қазақстандағы конституциялық реформа басқаруды жақсартуға, бейресми ықпал механизмдерін жоюға және биліктің сабақтастығын институционалды түрде қамтамасыз етуге (вице-президенттік институтты қоса алғанда) бағытталған. Бұл кенеттен саяси турбуленттіктің пайда болу қаупін азайтады. Армения сияқты серіктестер үшін бұл шешімдердің болжамдылығын арттыруға, міндеттемелердің тұрақтылығын қамтамасыз етуге және екіжақты әрі көпжақты ынтымақтастықтағы транзакциялық тәуекелдерді төмендетуге мүмкіндік береді.

Маңыздысы, Қазақстан саналы түрде агрессивті сыртқы саясат риторикасынан аулақ болып, өзін автономды, прагматикалық және ықпалды ойыншы ретінде позициялайды. Мұндай стратегия ішкі институттарды жаңғырту контекстінде ғана толық сенімді көрінеді: сыртқы саясаттағы болжамдылық елдің ішкі институционалды тұрақтылығына негізделеді. Армян тарапына бұл экономика, энергетика, цифрлық жобалар және гуманитарлық салалардағы ынтымақтастықты кеңейтуге қосымша мүмкіндіктер береді, өйткені серіктестік жеке келісімдерге емес, тұрақты әрі институционалды түрде қалыптасқан мемлекеттік модельге сүйенеді.

Айта кетейік, бүгін елордада Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның 8-ші отырысы болды.