Отандық өнімдер дүкен сөрелерінде қашан төрге озады?

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың төрағалығымен өткен Ұлттық құрылтай түрлі салаларға қатысты мәселелер көтерілген алаңға айналды. Қасым-Жомарт Тоқаев Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) қысымымен Қазақстандағы аграрлық қайта өңдеуді шектеу мәселесін ашып айтты, деп жазады Egemen.kz. 

фото: ашық дереккөз

«Қазақстанның ауыл шаруашылығы қайта өңдеу саласы ақталмаған қысымға тап болған жағдайды қалыпты деп айтуға болмайды. Отандық тамақ өнеркәсібінің өкілдері ЕАЭО-ға қатысушы мемлекеттердің субсидияланатын тауарлар қысымымен өндірісті қысқартуға мәжбүр. Ал біз үшін бұл азық-түлік қауіпсіздігі мәселесі», деді Президент.

Ауыл шаруашылығы саласындағы сарапшы Төлеутай Рахымбеков отандық кәсіпкерлерге шетелдік бәсекелестермен тең жағдай жасау қажеттігін атап өтті. Ресей тауарларының сыртқы сауда айналымында негізгі үлеске ие екенін ресми статистика да растайды: Импорттық азық-түлік өнімдері, әсіресе Ресей Федерациясы мен Беларусьтен келетін азық-түлік өнімдері (қант, кондитерлік өнімдер, май және балық) 50% пайызды құрайды.

Сарапшының айтуынша, Ресейде ауыл тұрғындарынан қайта өңдеу кешені сатып алатын ауыл шаруашылығы өнімдерінің құнына субсидия береді. Ресейдің салық заңнамасында ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу және сату бойынша барлық айналымдар ҚҚС-тан босатылады. 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап ҚҚС төлеу бойынша міндеттеме қайта өңдеу кәсіпорындарынан сауда кәсіпорындарына көшірілгені ештеңені өзгертпеді.

Рахымбековтың сөзіне сүйенсек, кез-келген мәселенің шешімін табуға болады.

«Біріншіден, ауыл тұрғындары өндірген және олар өңдеуге, экспортқа, ішкі нарыққа жөнелткен ауыл шаруашылығы шикізатының құнын тікелей субсидиялауды енгізу керек. Екіншіден, ауыл шаруашылығы өнімдері мен азық-түлік тауарларын өндіру, қайта өңдеу, өткізу, экспорттау, импорттау бойынша айналымдарды толығымен ҚҚС-тан босату. Оның үстіне мемлекет басшысы Салық кодексін түзету мүмкіндігі туралы айтты. ҚҚС бойынша бұл шара ауыл шаруашылығын, барлық ауылдарды және тамақ өнімдерін тұтынушылар ретінде барлық ел азаматтарын мемлекеттік қолдаудың ең қуатты шарасы болады», деп жазады сарапшы.

Сарапшының айтуынша, біз осындай тетіктер арқылы ғана ауыл шаруашылығы өнімдерін көлеңкелі нарықтың қыспағынан алып шыға аламыз.

Отандық өнімдер әлемдік нарыққа таныстырылды

Ресейдің «Агроэкспорт» ұйымының 2025 жылғы қаңтар-қыркүйекте РФ шетелдік нарықтарға шамамен 29 мың тонна сүт пен 40 млн долларға жуық қаптамадағы кілегей экспорттады. Салыстыру үшін, 2024 жылдың осы кезеңі 4% -ға төмен болды. Ресейде өндірілген сүт өнімдерін импорттаушы 5 елдің қатарына Грузия, Абхазия, Беларусь, Қырғызстан кіреді. Соның ішінде 54% -дық үлеспен біздің Қазақстан көш бастап тұр. Екінші орында тұрған қырғыздардың үлесі 11%.

Отандық өнім көрсеткішінің индикаторы – дүкен сөресі

Қазақстанда отандық өнімдердің үлесі азық-түлік қауіпсіздігінің негізгі индикаторы болып табылады. Мониторингке сәйкес, 2021-2022 жылдары жергілікті тауардың едәуір болуы байқалды, алайда сапа мәселелері де байқалды (мысалы, сәйкес келмейтін өнімнің 31% -ы ҚР-да болды). Үлесті арттыру үшін тексерулер, таңбалау және сауда желілеріне қойылатын талаптар қолданылады. Өндіріс көлемінің өсуіне қарамастан, отандық өндірушілерге ішкі нарықта да, сыртқы нарықта да кедергі жетеді. Сонымен бiрге, өнiмдердiң көптеген түрлерi бойынша өз өндiрiсi әлі күнге дейiн 1990 жылғы көрсеткiштердi (Ұлттық статистика бюросының ресми сайтынан алынған деректер) жете алмаппыз.

Ет тағамдарынан дайындалған өнімдер бойынша: 1990 жылы - 1 млн тонна, 2024 жылы - 431,2 мың тонна. Шұжық: 1990 - 154,9 мың тонна, 2024 - 71,9 мың тонна. Маргарин, тағамдық майлар: 1990 - 71,3 мың тонна, 2024 - 62,2 мың тонна. Сүт пен кілегей: 1990 - 1,4 млн тонна, 2024 - 621 мың тонна. Сары май және спредтер: 1990 - 85 мың тонна, 2024 - 32,5 мың тонна. Ұннан жасалған өнімдер: 1990 жылы 1,2 млн тонна, 2024 - 497,2 мың тонна. Шикі қант және қызылша: 1990 - 319,1 мың тонна, 2024 - 243,2 мың тонна. Шоколад және шоколадтан жасалған кондитер: 1990 - 258,8 мың тонна, 2024 - 92,4 мың тонна.

Мысалы, Қазақстан тұрмыстық химия тауарларының импортына 100% тәуелді. Осы санаттағы тауарлардың шамамен 60% -ы Еуропадан, 40% -ы Ресейден әкелінген. Соңғы айларда РФ-дағы өндірістердің бір бөлігі жабылды. Содан кейін еуропалық тауарлар бүкіл Орталық Азия нарығына жаңа арналар арқылы жеткізіле бастады, олар өнімнің соңғы тұтынушыға дейінгі жолын едәуір ұзартады және бағамен ұлғайтады.

Тұтынушылардың отандық өнімге сенімі артып келеді – сауалнама

Сарапшылар жаһандық брендтердің Қазақстанды өнімнің ірі партияларын өндіру және кейіннен сату алаңы ретінде қызықтыратынына күмән келтіреді. Қазақстанның нарығы әлемдік өндірушілер өндірістік алаңдарды осы жерге көшіретіндей үлкен емес. Сондықтан жеткізушілерге уақыт сұранысына бейімделіп, логистикалық тізбектерді өзгертуге тура келеді (мысалы, Түркия немесе Еуропадан өнім жеткізуді ұйымдастыру). Егер тауарлардың сұранысқа ие санаттарын жеткізуді бұрынғы көлемде қалпына келтіру мүмкін болмаса, онда сауда желісі оларды ауыстыруды таңдайды.Бәсекелестік мәселелері жөніндегі жаңа заң жобасына тамақ секторының салалық одақтары дайындаған түзетулер пакетін енгізу ұсынылады. Қазір құжат жұмыс топтарында талқылануда, ал қаңтар айында оны мәжіліске бірінші оқылымға шығару жоспарлануда. Мақсаты - импорт қысымының күшеюі аясында неғұрлым әділ бәсекелестік ортаны қалыптастыру.

Мәжіліс депутаты Нұржан Әшімбетовтың айтуынша, қазақстандық өндірушілер үшін жағдай шиеленісе түсуде.

«Біздің ойымызша, отандық өндірушілер импортпен әділетсіз бәсекелестік жағдайында тұр және жағдай ушығып барады. Сондықтан біз салалық одақтармен пысықталған түзетулер блогын бәсекелестікті дамыту туралы заң жобасына қосқымыз келеді», дейді ол. 

Оның айтуынша, ұсыныстар пакеті қазір мемлекеттік органдармен белсенді талқылануда және құжат жақын арада бірінші таныстырылады деген үміт бар.

Ұсынылып отырған шаралардың ішінде ірі сауда желілерінде ретробонустарға толық тыйым салу, қазақстандық өнім үшін басым сөрелік кеңістік және отандық тауарлардың ұлттық бөлшек саудаға түсуіне кедергі келтіретін кедергілерді жою бар.

Қазақстанның ет өңдеу кәсіпорындары қауымдастығы атқарушы директорының орынбасары Юлия Намның айтуынша, шешімді кейінге қалдыру мүмкін емес.

«Біз мемлекеттік органдардың алаңдаушылығын түсінеміз, себебі көптеген шектеулер халықаралық шарттармен реттеледі», деп мойындайды ол.

Мәселе пісіп-жетілді

Әзірге сауда желілеріне импортпен жұмыс істеу тиімді: оның маржиналдығы жоғары. Бірақ бұл жол ұлттық экономика үшін қауіпті. Тамақ секторының салалық одақтар альянсына сенімді. Импорттық өнiмдермен бiрге Қазақстан iс жүзiнде бөтен инфляцияны да импорттайды, ал осы өнiмдерден алынатын негiзгi салықтар қазынада тек жанама түсiмдердi ғана қалдыра отырып, елден тыс жерлерде төленедi.

Бұл ретте әлемдiк тәжiрибе көрсетiп отыр: iшкi нарықты қорғау – мейлiнше кең таралған практика. Беларусьте сауда желілері сөрелік кеңістіктің 85 пайызына дейін отандық өніммен қамтамасыз етуге міндетті. Ресей импорт үшін реттеушілік және әкімшілік шектеулер жүйесін, оның ішінде ЕАЭО елдерінен де жүйелі түрде құрып келеді. Еуропада субсидияларға, стандарттарға және ілгерілетілген азық-түлік патриотизміне арқа сүйейді.

Қазақстан да отандық өнімнің сөрелерде тұрақты болуын қамтамасыз ететін құралдарға мұқтаж. Бұл жерде сөз адал бәсекелестік туралы ғана емес, азық-түлік қауіпсіздігі туралы да болып отыр. Мәселе, шын мәнінде, түбегейлі болып тұр: не нарық импорттық тәуелділік жағына қарай дрейфті жалғастырады, не мемлекет өз өндірушісі өзін туған сөрелерінде артық сезінбейтін ережелер құруға тырысады.