Парламенттік реформа және биліктің жаңа мүмкіндіктері

Бұған дейін өткізілген пікір­таластар парламенттік рефор­маның және конституциялық өзгерістердің өзекті екенін, олар басқару механизмдерін нығайтып, азаматтардың мемлекеттік орган­дарға сенімін арттырудың негізгі факторлары екенін көрсетті.

Елімізде жүргізіліп жатқан пар­ламенттік реформа мен Конс­титуцияға сәйкес өзгерістер заң шығару өкілетін жүзеге асыратын жоғары өкілдік органның қызмет тиімділігін арттыруға және мем­ле­кеттік механизмдерді жетіл­діруге бағытталған.

Біріншіден, бір палаталы Пар­ла­ментке көшу заң шығару қыз­метін ұйымдастыруда елеулі өзге­рістерді қажет етеді. Қазіргі қо­ғам­ның тез дамуы және цифрлан­дыру мен технологиялық прогрес­ке байланысты жаңа әлеуметтік қатынастардың пайда болу жағ­дайында мемлекет болып жатқан өзгерістерге жылдам жауап беруге тиіс. Бұл заңдарды әзірлеу және қабылдау арқылы жүзеге асады, себебі олар қолданыстағы заң­нама жүйесінің негізін құрайды. Сонымен қатар қазіргі әлемде дағ­дарыстық және тұрақсыз жағ­дайлар жиі туындайды, олар жо­ғары өкілдік орган тарапынан уақытылы және адекватты саяси-құқықтық бағалауды қажет етеді. Осыған байланысты заң шығару процесін жеделдету мен жеңіл­де­ту, бюджеттік шығындарды азай­ту, Парламент қызметінің ашық­тығы мен көрнекілігін арттыру ерекше өзектілікке ие.

Екіншіден, Парламенттің тол­ық пропорционалды сайлау жүйе­­сіне көшу халықтың кең әлеумет­тік топтарын саяси өмірге тартуға мүмкіндік береді, бұл аза­маттар­дың саяси партияларға кіруі ар­қы­лы жүзеге асады. Бұл өз кезе­гінде қоғамдағы құқықтық және саяси мәдениеттің деңгейіне оң әсерін тигізеді. Дүниежүзілік тә­­жірибе көрсеткендей, саяси пар­­тиялар азаматтарды саяси моби­лизациялаудың негізгі инс­титуты және мемлекет билігіне нақты ықпал ету механ­измдеріне ие. Партия­лық қызмет мектебінен өткен депутаттар, әдетте қажетті кәсіби біліктілікке, саяси белсен­ділікке ие болып, азаматтардың көпшілі­гінің мүд­делерін қорғай алады.

Үшіншіден, шетелдік тәжіри­бе бір палаталы Парламентке көшу заманауи халықаралық үрдістерге сәйкес келетінін көрсе­теді. Мұндай модельді әлем мем­лекеттерінің шамамен екі елі қол­данып отыр. Мы­салы, бір па­ла­талы парламенттер Швецияда, Данияда, Израильде, Жаңа Зелан­дияда және бірнеше басқа елдерде жұмыс істейді. Әдетте, мұндай Парламенттер заңдарды қабылдау жылдамдығы жоғары болуымен ерекшеленеді, себебі талқылау және келіскен шешім қабылдау процедурасы бір заң шығару орга­нында шоғырланған. Бұл бюро­кра­тиялық кедергілерді азайтып, қоғамның өзекті сұраныстарына жылдам жауап беруге мүмкіндік береді. Алайда Парламенттің тиім­ділігі тек оның құрылымымен ғана емес, ішкі процедуралары, депут­аттардың тәуелсіздігі, билік­тің бөлінуі және жалпы саяси мә­дениет деңгейімен де анықта­лады. Сонымен қатар бір палаталы Парламентке көшу Қазақстан Республикасының унитарлық құрылымына әлдеқайда сәйкес келеді.

Төртіншіден, Қазақстанда пар­ламенттік реформаны жүзеге асыруға қажетті құқықтық негіз жасалған. Атап айтқанда, парла­менттік оппозицияға қатысты нор­малар бекітілген және саяси партиялардың Парламентке өту үшін сайлау шегі 5 пайызға төмен­детілген. Бұл шаралар – саяси бә­се­­келестікті күшейтуге, көп­пар­­тия­­лық жүйені дамытуға ба­ғыт­талған және «Тыңдайтын мем­ле­кет» кон­­цеп­циясының бір бөлігі. Қазіргі Парла­ментте алты саяси партия өкілдері бар: «АMANAT», Халықтық-демо­кратиялық «Ауыл» партиясы, Respublica партиясы, Қазақстан Халық партиясы, Демо­кратиялық «Ақ жол» партиясы, Жалпыұлттық социал-демокра­тиялық партия.

Бесіншіден, парламенттік реформа «Күшті Президент – ық­палды Парламент – есеп беретін Үкімет» саяси формуласына тол­ық сәйкес келеді. Бұрын жүргі­зіл­ген реформалармен бірге бұл өз­герістер жаңа мемлекеттік басқару моделін қалыптастырады. Осы жағ­дайда Парламент аза­маттар­дың мүддесі мен еркін бейнелейтін институт ретіндегі рөлін толық жүзеге асыра алады. Электораттың қолдауына негіз­делген көппар­тиялық жүйені әрі қарай дамыту тиімді.

Алтыншыдан, Парламентке «Құрылтай» атауын беру ұсынысы халықтың менталитеті мен рухани құндылықтарына толық сәйкес келеді, себебі бұл тарихи дәстүрлер мен парламенттік легитимділікті күшейтеді. Сол кезде депутат­тар­дың құрылымын жаңарту және өкіл­еттіктерін кеңейту Парла­мент­тің тиімділігі мен жауапкер­шілігін арттыруға бағытталады.

Жетіншіден, Конституцияның кіріспе бөлімін (преамбуласын) жаңарту ұсынысы қолайлы, себебі бұл мемлекеттің қазіргі құндылық­тары мен стратегиялық басым­дық­тарын көрсетуге мүмкіндік береді.

Сегізіншіден, Вице-президент инс­титутын құру ұсынысы уақы­ты­лы және рационалды. Бұл конституциялық жаңалық мем­лекеттік биліктің тұрақ­тылығы мен сабақтастығын нығайтуға, Президенттің өкілет­тік­терін тиім­ді іске асыруға бағыт­талған. Вице-президент инсти­ту­тын құру мем­лекет пен Пре­зи­денттің мүддесін халықаралық және ішкі саясатта өкілдік етуін күшейтеді, бірақ пре­зиденттік басқару формасын әлсіретпейді, керісінше, оны тол­ықтырады.

Тоғызыншыдан, Халық Кеңе­сін құру өте орынды. Оған заң шы­ғарушылық бастама құқығы мен ішкі саясат және қоғамдық келісім мәселелеріндегі негізгі функ­циялар берілуі халық өкіл­дігінің рөлін күшейтеді және конс­­титуциялық құндылықтарды нығайтады.

Оныншыдан, отбасы мен неке институтын нығайту өте дұрыс. Отбасы ер мен әйелдің ерікті ода­ғы ретінде заңмен бекітілуі негізгі қоғамдық құндылықтарды құқық­тық тұрғыдан қорғауды қамтама­сыз етеді. Сол кезде сенім бостан­дығы мен басқа көзқарас­тар үшін қылмыстық немесе моральдық қудалау жоқ екенін сақтау прин­ципі маңызды.

Осылайша, күшті әрі тиімді бір палаталы Парламент және Конс­титуциядағы басқа да жаңа­лықтар унитарлық мемлекеттік құрылымды сақтау мен нығай­туға, тұрақты экономиканы дамы­туға, көппартиялық саяси жүйені қал­ып­тастыруға, этнос­аралық және конфессияаралық қатынастарда тұрақтылықты қамтамасыз етуге, сондай-ақ жер­гілікті өзін-өзі бас­қару жүйе­сін күшейтуге қажет. Бір пала­талы Парламент құру унита­рлық мемлекет табиғатына толық сәй­кес келеді және қоғам мен мем­лекет дамуының қазіргі кез­ең­індегі өзекті сұраныстарға жауап береді. Ендігі кезекте бұл парла­менттік реформаның ел аза­мат­тарының көпшілігі тарапынан қолдау табуы күтіледі.

Жансейіт ТҮЙМЕБАЕВ,

әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық

университетінің Басқарма Төрағасы – Ректоры