Қашағандағы күкірт дауы: Астана экологияны пайдаға айырбастамайды

Ашық дерекөзден алынған сурет

Shell компаниясының Қарашығанақ бойынша арбитраждық дауларға байланысты Қазақстандағы инвестицияларын тоқтатуы мүмкін деген мәлімдемесінің аясында сарапшылар қауымы назарын тағы бір стратегиялық активке — Қашаған кен орнына аударуда.

Бұл жобада мемлекет пен халықаралық консорциумдардың мүдделері тек қаржылық емес, технологиялық және экологиялық тұрғыдан да қақтығысып отыр. Халықаралық арбитражға жүгіну — келіссөз мүмкіндіктерінің таусылуы мен елдің ұзақ жылдар бойы ескерілмей келген негізгі мүдделерін қорғау қажеттілігінің нәтижесі.

Қашаған бастапқыда әлемдік деңгейдегі технологиялық сынақ ретінде ұсынылған еді. Алайда осы атаудың артында жүйелі инженерлік қателіктер жасырылды, ал олардың шығынын мемлекет «қайтарылатын шығындар» механизмі арқылы өз қалтасынан өтеді. Жобаның іске асырылуындағы кешігулер созылмалы сипат алды:

2008 жыл: теңіз кешенін толық қайта құру көпжылдық тоқтап қалуға және сметаның бірнеше есеге өсуіне әкелді. 2013 жыл: өндіріс басталғаннан кейінгі ірі апат құбырларды толық ауыстыруды талап етіп, мерзімді тағы үш жылға шегерді. 2022 жыл: «Болашақ» зауытындағы шламұстағыштағы жаңа оқиға, күрделі жөндеуден кейін бірден орын алып, технологиялық тәуекелдердің сақталып отырғанын көрсетті.

Бұл — Қазақстан үшін тікелей экономикалық шығындар. Инвесторлар операциялық қызметті толық бақылауда ұстап отырған жағдайда, мемлекет өзгенің қателіктері үшін тәуекелді мойнына алуға мәжбүр, бұл әділ әріптестік рухына қайшы.

Пайда мен табиғаттың қақтығысы

Қашаған операторы (NCOC) мен мемлекет арасындағы ең өткір даулардың бірі — күкіртті сақтау мәселесі. Арбитраж материалдарына сәйкес, жобаның алаңдарында шамамен 1,75 млн тонна күкірт жиналған, бұл заңмен белгіленген 730 мың тонна лимиттен екі есе артық.

Аналитиктердің пікірінше, жағдай технологияның жоқтығынан емес, акционерлердің ағымдағы пайдасын азайтқысы келмегенінен туындады. 2017–2019 жылдары консорциумның кейбір қатысушылары күкіртті шұғыл өңдеп, әлемдік нарықта сатуды ұсынған. Бірақ көпшілік серіктестер бұл шешімді бөгеп тастады. Себебі — «теріс нетбэк»: күкіртті тазарту, логистика және сату шығындары оны өткізуден түсетін табыстан асып түсті.

Инвесторлар қауіпті өнімді ашық аспан астында сақтауды жөн көрді, бұл Каспий аймағының экологиясына зиян келтірді. Қазақстан 2021 жылы Экологиялық кодекс енгізіп, ұлттық талаптарды халықаралық стандарттарға сәйкестендірді және $4,7 млрд көлемінде айыппұл салды. Яғни корпорациялар маржиналдық пайда үшін экологиялық қауіпсіздікті құрбан ететін кезең аяқталды.

Әлемдік үрдіс

Қазақстанның арбитраждарда өз құқықтарын қорғауы — бірегей жағдай емес, бұл әлемдік тренд. Әлемнің әр түкпірінде өнімді бөлу келісімдерін қайта қарау және операторлардың шығындарын бақылау процестері жүріп жатыр.

Гайана: 2024 жылы Chevron мен ExxonMobil арасында дау туындап, үкімет пен серіктестер үлестерді бақылау және шығындардың ашықтығын қатаң талап етті. Бразилия мен Нигерия: бұл елдер мұнай алпауыттарымен соттасып, «қайтарылатын шығындарды» қайта есептеуді талап етті, себебі олар ұлттық бюджет кірістерін жасанды түрде азайтқан.

Қазақстан үшін мәселе ерекше өткір, себебі Қашағаннан алынатын өнімдегі үлесіміз тым төмен. Ашық деректерге сәйкес, қазіргі таңда мемлекет небәрі 2% ғана алады. Бұл саладағы қалыпты көрсеткіштерден (40–50%) және 90-жылдары СРП жасалған кезде уәде етілген 70%-дан айтарлықтай айырмашылық бар.

Қазақстанның ұстанымы

Қазақстан келісімдік міндеттемелерге адалдығын халықаралық арбитраж институттарын пайдалану арқылы көрсетіп отыр. Бұл елдің жаһандық нарықтағы қатысушы ретінде жетілгенін дәлелдейді. Қарашығанақ бойынша Лондонда қол жеткізілген нәтижелер республика талаптарының заңды әрі негізді екенін көрсетті.

Shell сияқты инвесторлар бастапқы салымдарын бірнеше есе қайтарып үлгерді: Қашағаннан $2 млрд инвестицияға $10,7 млрд пайда алды. Сондықтан олардың «тұрақсыздық» туралы мәлімдемелері ұлттық ресурстарды ашық емес басқару арқылы жиналған артық табысты сақтап қалуға бағытталған әрекет ретінде қабылданады.

Бүгін, 13:54