Қасым ханның қасқа жолы қазақ мемлекетін біріктірген алғашқы заң

Қасым ханның билік құрған уақыты – 1511-1521 жылдар аралығы. әл-Фараби атындағы қазақ ұлттық университетінің профессоры, тарих ғылымдарының докторы, ҚР ҰҒА академигі, ҚР еңбек сіңірген қайраткері Берекет Кәрібаевтың айтуынша, бар-жоғы 10 жылға жуық уақыт билікте болса да, ол Қазақ хандығының ең қуатты, ең ықпалды мемлекетке айналуына жол ашты.

Қазақ хандығының күшейген кезеңі

Қасым хан тұсында Қазақ хандығының халқы бір миллионға жуықтады. Оның билігі кезінде оңтүстікте Ташкентке дейінгі жерлер хандық құрамына қосылды, 1514-1515 жылдары Шайбани мен Шағатай ұлыстарының жорықтары нәтижесіз аяқталды, Ноғай ордасындағы саяси дағдарыс салдарынан көптеген ноғай мырзалары Қасым ханға келіп паналады.

Сөйтіп, 1516-1517 жылдары Еділге дейінгі ұлан-ғайыр аймақ Қазақ хандығының құрамына өтті. Хан ордасы Сарайшық қаласына көшіріліп, Қасым хан сонда бес жыл бойы ел биледі. Тарихи деректерге сүйенсек, ол 1521 жылы қаңтарда қайтыс болып, Сарайшықта жерленген.

Бір тіл, бір дәстүр, бір заң кеңістігі

Қасым ханның тұсында қазақ даласы тек саяси емес, мәдени, тілдік және экономикалық тұрғыда да біртұтас кеңістікке айналды. Мұндай жағдайда халықтың бірлігі мен әділеттілікті сақтау үшін ортақ құқықтық жүйе қажет болды.

Берекет Кәрібаевтың пікірінше, Қасым хан билікке келген соң ел ішінде тұрақтылық орнату үшін заң жүйесін енгізуді ойластырған. Ол атақты билермен кеңесіп, қазақтың ежелгі әдет-ғұрпын, Алтын Орда мен Ақ Ордадан қалған құқықтық дәстүрді ескере отырып, жаңа заман талабына сай жарғылар жасатты. Сол заң халық арасында «Қасым ханның қасқа жолы» деп аталып кеткен.

«Қасқа жолдың» мәні мен мазмұны

Қасым ханның заңы – Қазақ мемлекетінің ішкі және сыртқы саяси қарым-қатынасын реттеген алғашқы жүйелі құқықтық құжат болды. Онда шамамен билік түрлері мен билеушінің құқығы мен міндеті, ел мен жерді қорғау, қоғамдық тәртіп пен адам арасындағы қатынастар, қылмыс пен жаза түрлері, жеке меншіктің, құн мен айыптың өлшемдері сияқты мәселелер қамтылған.

Профессордың айтуынша, біздің қазіргі Конституциямыздағы негізгі құқықтар мен міндеттер секілді ережелер сол кезде де болған. Өйткені онсыз мемлекет толыққанды өмір сүре алмайды.

Дәстүр жалғасы: «Есім ханның ескі жолы» мен «Тәуке ханның Жеті жарғысы»

Қазақ хандығының тарихында құқықтық жүйе біртіндеп жетілдіріліп отырды. Қасым ханның заңдарын кейіннен Есім хан жалғастырып, оны «Есім ханның ескі жолы» деп атаған. Ал Тәуке хан билік құрған кезде осы дәстүр негізінде жаңа заң – «Жеті жарғы» қабылданды.

– «Жеті жарғы» ойдан шығарылған жоқ, ол – «Есім ханның ескі жолының» жалғасы, ал «Есім ханның ескі жолы» өз кезегінде «Қасым ханның қасқа жолының» негізінде жасалды. Бір халық, бір жер, бір жүйе – тек уақыт өзгеріп отыр, - дейді академик Кәрібаев.

«Қасым ханның қасқа жолы» — жазбаша түрде сақталмағанымен, қазақтың құқықтық ойының бастауы, әділдіктің, тәртіптің символы ретінде ұлт жадында мәңгі қалды.

Қасым хан тек ұлан-ғайыр жерді біріктіріп қана қойған жоқ, елді заң арқылы ұйыстырды. Ол орнатқан тәртіп кейінгі ғасырлардағы қазақ билігінің, хандық дәстүрінің, тіпті бүгінгі мемлекеттік құқық жүйесінің іргетасына айналды.

Қасым хан туралы тарихи фильм прокатқа шыққанын жазған болатынбыз.