Қазақша брендтер: Ұлттық киімнің жаңа дәуірі

Киім – кез келген халықтың мәдени коды. Оның пішіні, матасы, ою-өрнегі арқылы ұлттың дүниетанымын, тұрмыс-тіршілігін, тіпті мінезін де тануға болады. Қазақтың шапаны мен қамзолы, сәукелесі мен тақиясы – ғасырлар бойы қалыптасқан эстетикалық талғам мен рухани құндылықтардың көрінісі. Бүгінде бұл мұра жаңа сипат алып, заманауи стильмен үндесіп, күнделікті өмірге батыл ене бастады.

Мемлекет тарапынан да бұл бағытқа ерекше назар аударылып отыр. Президент бастамасымен Наурыз мейрамын он күн бойы атап өту дәстүрге айналып, соның ішінде 18 наурыз – Ұлттық киім күні болып белгіленуі – соның айқын дәлелі. Бұл бастама ұлттық киімнің тек мерекелік атрибут емес, күнделікті мәдениеттің бір бөлігіне айналуына ықпал етуде. Бүгінде кеңселерде, ресми жиындарда, түрлі мәдени іс-шарада ұлттық на­қыш­тағы киімдерді кию қалыпты үр­діске айналып келеді.

Жалпы, ұлттық киімге деген сұраныстың артуы отандық брендтердің дамуына серпін бергені белгілі. Соның бірі –  Didar  компаниясы. 2004 жылы негізі қаланған кәсіптің бастауында ұлттық құндылықтарды дәріптеуді мақсат еткен Самат Тілеужанұлы тұр. Қазақы киімдердің сапасына көңілі толмаған ол бұл істі өзі қолға алып, жаңа деңгейге көтеруді көздейді. Бүгінде оның жолын ұлы Дидар Тілеу­жанов жалғастырып отыр. Компания дәстүрлі үлгілерді заманауи дизайнмен ұштастырып, жылына 2 мыңға жуық ұлттық киім өндіреді. Алматыдағы «ЦУМ» сауда үйінде орналасқан дүкен­дері арқылы тұтынушыларға сапалы өнім ұсынып келеді.

Ал Borte бренді – ұлттық киімге деген махаббаттың нақты әрекетке айналғанының көрінісі. Оның негізін қалаған Алтынай Тұратбекова бұл іске кездейсоқ келмеген. Айсұлу Татарстанға құрбыларымен бірге қыдырып барады. Сол кезде жергілікті халық оның үстіндегі қажекейге ерекше қызығады. Алтынаймен бірге фотоға түсіп, репортаж жасайды. Бұл кейіпкерімізге үлкен ой салып, осыдан кейін ол ұлттық киімді кеңінен насихаттауды мақсат етіп, кәсіп бастайды. Бүгінде Алты­найдың Ақтауда орналасқан цехында премиум және қолжетімді сегменттегі киімдер тігіледі. Әсіресе, барқыттан тігілген, әсем тастармен безендірілген шапандарға сұраныс жоғары. Бренд атауы да қазақ тари­хындағы көркем бейнелердің бірі Бөрте ханыммен байланысты. Бұл – ұлттық болмыс пен әйел сұлулығын ұштастыруға деген талпыныстың белгісі. Алтынай театрдан «Бөрте» спектаклін көріп, сырт келбеті мен ақыл-парасаты келіскен Бөрте ханымның бейнесін жадында сақтайды. Қазақтың қыз-келіншектері де сымбатты да сұлу көріну керек деп ойлайды. Айта кетейік, бұл брендтің тауарлары онлайн дүкендер арқылы сатылады. 

Елордадағы Myrza Brand болса, табандылық пен үздіксіз ізденістің нәтижесінде қалыптасқан бренд. Кәсіпті бастаған Тасқын Мырза мен Диана Рахым алғашқыда қателіктерге бой алды­рып, қаржылық қиындықтарға тап болады. «Біз әйелім екеуміз ең алғаш кәсіп бастағанда тәжірибеміз болған жоқ. Бірден тігін машиналарын сатып алдық, тәжірибесі жоқ тігіншілерге тіктірдік. Матаның сапасына да онша мән бермеппіз. Содан дайын тауа­рымыздың жартысы сапасыз, ақауы бар болып шықты. Сатып алған адамдар киімдерді қайтадан қайтарып жатты. Біз қарызға баттық. Ең соңында, мен тігін машиналарын ОLХ сайты арқылы төмен бағада сатып жібердім», – дейді Тасқын Мырза. Бірақ алған бетінен қайтпаған жас кәсіпкер базарды, на­рықты зерттей жүріп, бұл жолы ұлттық киім өндірісінде бақ сынайды. «Бірінші бизнестегі сәтсіздіктен кейін қалтамда бір тиын ақша болған жоқ. Базарға барып, өзіме ұнайтын, жоғары сападағы  шапандар мен қажекейлерді сатып алып, қайта сатумен айналыстым. Одан кейінгі сатыда біз шапандарды өзіміз жобалап, басқа цехтарда тіктіре бастадық», - дейді Тасқын Мырза. 

«Біз нарықта 2022 жылдан бастап жұмыс істеп келе жатырмыз. Алға­шын­да онлайн баста­дық. Сосын 2023 жылы Алматы қаласындағы дүкенімізді аштық. 2024 жылы Астанадағы дүкені­мізді аштық. Ал был­тыр дүкенді Шымкент қаласынан аштық. Одан бөлек, барлық қалаға  тап­сырыс жеткіземіз. Қазір маталарды шетелден алдырамыз. Компа­ния­мызда 4 дизайнер жұмыс істейді. Олардың барлығы да кәсіби мамандар. Киімді жобалау үшін салт-дәс­түрімізді, бұрынғы ата-бабаларымыз киген киім­дерді зерттеп, кітап­тар ақтарып, көп еңбек­тенеді. Бұрынғы киім­дердің сұлбасын сақтап, қазіргі заманға лайықтап ықшамдап жоба­лайды. Сондықтан біздің кез-келген киіміміз кездейсоқ дүниелер емес, тарихи негізі бар, дәстүрімізге сәй­кестендірілген, заманауи келбеті үйлескен киімдер», – дейді Диана Рахым.

Бүгінде қос кәсіпкердің жеке өндіріс орны бар. Жылына 25 мыңға жуық киім шығарады. Жоғарыда айтқанымыздай, үш қалада дүкендері бар, қалған барлық қалаға тапсырыспен киім жеткізеді. Сондай-ақ цехтарында 60-қа жуық тігінші еңбек етеді. Бұл – ұлттық брендтің үлкен өндірістік деңгейге көтерілгенінің дәлелі. 

Соңғы жылдары бұлардан бөлек те көптеген жаңа бренд пайда болуда. Мәселен, жастар арасында танымал этно-стильдегі киімдер ұсынатын шағын шеберханалар, дизайнерлік студиялар ұлттық нақышты street style, casual бағыттарымен үйлес­тіріп келеді. Кейбір брендтер ұлттық оюларды минимализммен ұштастырса, енді бірі дәстүрлі пішін­дерді сақтай оты­рып, жаңа маталар мен технология­ларды қолданады. Бұл – қазақы киімнің тек сахналық немесе сал­танатты образ ғана емес, заманауи өмір салтының бір бөлігіне айналып келе жатқанын көрсетеді.

Алайда ұлттық брендтердің дамуына қарамастан, Қазақстандағы жеңіл өнеркәсіптің жалпы жағдайы әлі де күрделі күйінде қалып отыр. Сарапшылардың айтуынша, елдегі киім өндірісінің басым бөлігі импортқа тәуелді. Нарықтағы өнімдердің едәуір бөлігі Қытай, Түркия, Қырғызстан және өзге де елдерден әкелінеді. Бұл өз кезегінде отандық өндірушілердің бә­секеге қабілеттілігін төмендетеді.

Тағы бір өзекті мәселе – шикізат тапшылығы. Қазақстанда сапалы мата өндірісі жеткілікті деңгейде дамымаған. Көптеген бренд шетелдік матаны пайдалануға мәжбүр. Бұл өнімнің өзіндік құнын арттырып қана қоймай, өндіріс процесін де күрделендіреді. Сонымен қатар тігін өндірісінде білікті мамандардың жетіспеушілігі де сезіледі. Жас буын арасында бұл салаға қызығу­шылықтың төмен болуы кадр тапшы­лығын одан әрі ушықтырып отыр.

Өндірістік инфрақұрылымның әлсіздігі, қаржыландырудың шектеулі болуы, шағын және орта бизнеске арналған нақты қолдау тетіктерінің жеткіліксіздігі де саланың дамуын тежейтін факторлар қатарында. Көп­теген дизайнер мен кәсіпкерлер бастапқы кезеңде жеке қаражатымен немесе шағын несиемен жұмыс істеуге мәжбүр. Бұл олардың өндірісті кеңей­туіне мүмкіндік бермейді.

Дегенмен осындай қиындықтарға қарамастан, еліміздің түрлі қаласында, аудан орталықтарында ұлттық киім тігумен айналысатын кәсіпкерлер пайда болды. Олар өздерінің Instagram парақшалары арқылы тек бизнес жүр­гізіп қана қоймай, ұлттық мәдениетті жаңғыртып, оны заманауи форматта ұсынуда. 

Елімізде жаңа нарық қалып­тастыруда. Әсіресе жастар арасында ұлттық стильге деген қызығушылық артып, оны өзіндік идентификацияның құралы ретінде қабылдай бастады.

Ұлттық брендтердің дамуы – тек экономикалық көрсеткіш емес, бұл – мәдени трансформацияның көрінісі. Қазақ қоғамында бір кездері тек Наурыз мерекесінде ғана киілетін ұлттық киім бүгінде күнделікті гардеробтың бір бөл­шегіне айналып келеді. Әсіресе, жас­тар арасында ұлттық стильге деген қы­зығушылық артып, оны өзіндік идентификацияның құралы ретінде қабылдау үрдісі байқалады.

Қорытындылай келе айтарымыз, ұлттық киім брендтерінің көбеюі – қоғамдағы терең өзгерістердің белгісі. Бұл – өткен мен бүгіннің арасындағы көпір. Ұлттық брендтер – тек сән индус­триясының өнімі емес,  ұлттың рухани жаңғыруының, өзін-өзі тануы­ның және болашаққа нақты қадамының көрінісі.

Айгүл СЕЙІЛ