Қазақстан бизнесін не алаңдатады: бес жылда не өзгерді

Қазақстандағы бизнестің қазіргі жағдайы

2026 жылдың II тоқсанында Ұлттық банктің мониторингіне нақты сектордың 3507 кәсіпорны қатысты. Оның ішінде шағын кәсіпорындар – 54%, орта кәсіпорындар – 27,3%, ірі кәсіпорындар – 18,7%.

Қатысушылардың басым бөлігінің қаржылық жағдайы қалыпты немесе тұрақты. Қаржылық жағдайы қиын кәсіпорындардың үлесі 27,8% болды. Бұл ретте компания көлемі нәтижеге айтарлықтай әсер етеді: шағын кәсіпорындардың арасында мұндай жағдайдағы компаниялар – 33,8%, орта кәсіпорындарда – 22,4%, ірі кәсіпорындарда – 15,7%.

Жыл қорытындысы бойынша бизнес өкілдерінің күтулері де негізінен оң. Кәсіпорындардың 43,6%-ы қаржы жылын пайдамен аяқтаймыз деп есептейді, ал 9,7%-ы шығын күтеді. Тағы 13,5%-ы теңгерімді нәтижеге қол жеткізуді жоспарлап отыр, ал 33,1%-ы әзірге нақты болжам жасай алмайды.

2026 жылдың II тоқсанында экономика бойынша сатылым рентабельділігінің орташа көрсеткіші 24,6%-ға дейін өсті. Тау-кен өнеркәсібінде медианалық көрсеткіш 38,1%, өңдеу өнеркәсібінде 24,5% болды.

II тоқсанда өндіріс көлемі артты. Кәсіпорындар III тоқсанда да өндіріс көлемі өседі деп күтеді. Өндірістік қуаттардың орташа жүктемесі 51,1% болды.

Айналым қаражатын қаржыландыру үшін компаниялар негізінен өз ресурстарын пайдаланады. Мұндай қаржыландыру көзін кәсіпорындардың 87,1%-ы атаған. Оның ішінде 48,2%-ы пайда есебінен, 38,9%-ы акционерлердің немесе қатысушылардың жеке қаражаты есебінен қаржыландырады. Банктік қарыздарды кәсіпорындардың 20,1%-ы пайдаланған, ал 19,6%-ы есепті кезеңде айналым қаражатын мүлдем қаржыландырмаған.

Бизнеске не кедергі?

Кәсіпкерлер жұмыс істеуге кедергі келтіретін мәселелердің ішінде ең жиі салық жүктемесін атайды – оған кәсіпорындардың 37,2%-ы шағымданған.

Одан кейін: нарықтағы бәсекелестік – 33,9%; сатып алушыларды іздеу – 28,1%; білікті кадрлардың жетіспеушілігі – 27%; лицензиялар мен рұқсаттарды алудың қиындығы – 21,8%; дебиторлық берешекті қайтару мәселесі – 16,9%; инфрақұрылымның жеткіліксіз дамуы – 14,9%; қаржыландыруға қолжетімділік – 14,6%.

Осылайша, қаржыландыруға қолжетімділік бизнес проблемаларының ішінде тек сегізінші орында тұр.

Бес жыл бұрын бизнеске не кедергі болды?

Қазіргі жағдайды бес жыл бұрынғы көрсеткіштермен салыстырғанда қызықты өзгерістер байқалады.

2021 жылдың II тоқсанында кәсіпкерлер үшін басты мәселе Қазақстан экономикасының жалпы жағдайы болған. Сауалнамаға қатысқандардың 34,1%-ы осы жауапты таңдаған. Қазіргі сауалнамада бұл тармақ тіпті жоқ.

Яғни, бүгінгі таңда ел экономикасының жағдайы 2021 жылмен салыстырғанда анағұрлым теңгерімді әрі тұрақты көрінеді. Бұл түсінікті: ол кезде Қазақстан әлі де COVID-19 пандемиясының салдарынан толық айығып үлгермеген еді.

Ал қазіргі кезде басқа екі мәселе айтарлықтай күшейген.

Білікті кадрлардың тапшылығы 2021 жылы кәсіпорындардың 18,1%-ын алаңдатса, қазір бұл көрсеткіш 27%-ға жетті.

Лицензиялар мен рұқсаттарды алудың қиындығы да айтарлықтай өскен: бес жыл бұрын – 11,5%, қазір – 21,8%.

Нарықтағы бәсекелестік те негізгі мәселелердің бірі болып қала береді. 2021 жылы оған кәсіпорындардың 28,9%-ы назар аударса, қазір бұл көрсеткіш 33,9%.

Сатып алушыларды іздеу мәселесі де ұқсас. Мұндай жауаптардың үлесі 2021 жылғы 22,8%-дан қазіргі 28,1%-ға өскен.

Осылайша, нарықтық шектеулер кәсіпкерлік ортада әлі де маңызды орын алады. Сонымен қатар қазір кадр мәселесі мен реттеуші талаптарға байланысты қиындықтар жиірек айтылатын болды.

Бизнестің басты мәселесі несие емес

Бес жыл ішінде қаржыландыруға қолжетімділікті проблема ретінде көрсеткен кәсіпорындардың үлесі 11,9%-дан 14,6%-ға ғана өсті. Бұл көрсеткіш әлі де негізгі проблемалардың қатарында емес.

Сонымен бірге кәсіпорындар несие қаражатының қымбат екенін атап өтеді. II тоқсанда алынған несиелер бойынша орташа мөлшерлеме:

теңгемен – 18%;

шетел валютасында – 5,1% болды.

Ал компаниялар қолайлы деп санайтын мөлшерлеме:

теңгемен – 8,6%; валютамен – 3,6%.

Демек, несиелердің қымбаттығына қарамастан, олардың бағасы сауалнамаға қатысушылардың көпшілігі үшін бизнестің басты шектеуі болып отырған жоқ.

Қорытынды

Бес жыл ішінде кәсіпкерлерге кедергі келтіретін мәселелердің құрылымы айтарлықтай өзгерген.

2021 жылы басты орында жалпы экономикалық жағдай тұрса, қазір кәсіпкерлер нақты жұмыс жағдайларына, соның ішінде бәсекелестікке, кадр тапшылығына және реттеуші талаптарға көбірек алаңдайды.

Сонымен бірге кәсіпорындардың басым бөлігінің қаржылық жағдайы қалыпты немесе тұрақты болып отыр, ал бизнес субъектілерінің жартысына жуығы жылды пайдамен аяқтаймыз деп күтеді.