Қазақстан климаттың өзгеруіне қалай бейімделеді: бейімделу процесін ұйымдастыру қағидалары бекітілді

Қағидаларға сәйкес, орталық және жергілікті атқарушы органдар, сондай-ақ астана, облыстар және республикалық маңызы бар қалалардың әкімдіктері өз құзыреті шеңберінде климаттың өзгеруіне бейімделу процесін Мемлекеттік жоспарлау жүйесінің құжаттарын немесе өзге де жоспарлау құжаттарын әзірлеу туралы шешім қабылданған сәттен бастап жүзеге асырады.

Бұл процесс климаттың өзгеруіне бейімделу үшін басымдық ретінде айқындалған Мемлекеттік жоспарлау жүйесі құжаттарын әзірлеу және іске асырудың бүкіл кезеңін қамтиды.

Климаттың өзгеруіне осалдықты бағалау және бейімделуді жоспарлау үшін орталық және жергілікті атқарушы органдар жинайтын ақпарат климат және климаттың әсері туралы мәліметтерді қамтиды.

Ақпарат мынадай көздерден жиналады:

климаттың әсері туралы деректер, оның ішінде Климаттың өзгеруі жөніндегі үкіметаралық сарапшылар тобының, Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректері; климаттың өзгеруі мәселелері бойынша қазақстандық және шетелдік ғылыми жарияланымдар, қазақстандық және шетелдік ғалымдардың зерттеу нәтижелері; Мемлекеттік экологиялық ақпарат қоры; Қазақстан Республикасының климаттың өзгеруі мәселелері жөніндегі халықаралық шарттары шеңберінде дайындалған ұлттық хабарламалар мен баяндамалар; Климаттың өзгеруі жөніндегі үкіметаралық сарапшылар тобының, Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның және климаттың өзгеруі саласында маманданған басқа да халықаралық ұйымдардың жарияланымдары; климаттың әсерін, климаттың өзгеруіне осалдықты және климат өзгерісінің ықтимал әсерлерін бағалау бойынша қазақстандық, халықаралық және шетелдік жобалардың есептері мен жарияланымдары.

Қолжетімді ақпарат көздерінен мәліметтер жинау бейімделуді жоспарлау процесінің ерекшеліктерін, бейімделуге жататын мемлекеттік басқару саласын (ауыл шаруашылығы, су шаруашылығы, орман шаруашылығы, азаматтық қорғау), бейімделуді жоспарлау деңгейін және бейімделу жоспарланып отырған өңірдің ерекшеліктерін ескере отырып жүзеге асырылады.

Климат және климаттың әсері туралы ақпаратты климаттың өзгеруіне осалдықты бағалауды және бейімделуді жоспарлауды жүзеге асыратын орталық және жергілікті атқарушы органдармен келісу арқылы уәкілетті орган айқындайды.

Сонымен қатар осы кезеңде орталық және жергілікті атқарушы органдар климаттың өзгеруінің болжамды әсерлері туралы ақпаратты да қалыптастырады. Ол климаттың өзгеруі жөніндегі сарапшылармен, климаттың өзгеруіне бейімделу үшін басымдық ретінде айқындалған мемлекеттік басқару салаларының және өңірлердің сарапшыларымен фокус-топтарда талқылау негізінде әзірленеді.

Климаттың өзгеруіне осалдықты бағалау мынадай кезеңдерді қамтиды:

әсер ету шеңберін белгілеу; осалдықты бағалау әдістемесін таңдау; климаттық қауіптер мен олардың әсерін анықтау; климаттың өзгеруіне қатысты ықтимал осалдықтарды анықтау; қауіптер мен ықтимал осалдықтардың өзара байланысын салыстыру; қауіптердің туындау ықтималдығын бағалау; осалдық салдарын бағалау; тәуекелдерді бағалау және тәуекелдердің түпкілікті матрицасын жасау.

Әсер ету шеңберін климаттың өзгеруіне осалдықты бағалауды жүзеге асыратын орталық және жергілікті атқарушы органдар белгілейді.

Әсер ету шеңберінің мазмұны әртүрлі объектілерге қатысты климаттың өзгеруіне осалдықты бағалау кезінде өзгеруі мүмкін және мынадай негіздер бойынша айқындалады:

климаттың өзгеруіне осалдық бағаланатын мемлекеттік басқару саласын, аумақты (облыс немесе қала) дамытудың стратегиялық мақсаты немесе міндеті; тиісті мемлекеттік басқару саласының немесе аумақтың (облыс немесе қала) негізгі құрамдас бөліктері немесе ресурстары.

Әсер ету шеңберін айқындау кезінде орталық және жергілікті атқарушы органдар:

климаттың өзгеруіне бейімделу жөніндегі сарапшылармен, тиісті мемлекеттік басқару саласына, облысқа немесе қалаға жауапты лауазымды тұлғалармен және басқа да мүдделі тараптардың өкілдерімен консультациялар өткізеді; қолданыстағы стратегиялық жоспарларды, аумақтарды дамыту бағдарламаларын, мемлекеттік және үкіметтік бағдарламаларды, сондай-ақ климаттың өзгеруіне бейімделу үшін басымдық ретінде айқындалған мемлекеттік басқару салалары немесе бейімделу процесі жүргізіліп жатқан астана, облыстар және республикалық маңызы бар қалалар бойынша дайындалған талдамалық баяндамалар мен материалдарды қоса алғанда, қолда бар, тексерілген және қабылданған ақпараттық материалдарды пайдаланады; климаттың өзгеруіне бейімделу үшін басымдық ретінде айқындалған мемлекеттік басқару салаларының немесе бейімделу процесі жүргізіліп жатқан облыстың не қаланың ерекшеліктерін ескереді; қажет болған жағдайда, климаттың өзгеруіне осалдықты бағалау үшін бұрын белгіленген әсер ету шеңбері сәйкес келмеген жағдайда, оны қайта қарайды.

Бір бағалау шеңберінде орталық және жергілікті атқарушы органдар бейімделу үшін басымдық ретінде айқындалған мемлекеттік басқару саласының климаттың өзгеруіне осалдығын қамтиды.

Климаттың өзгеруіне осалдықты бағалау аяқталғаннан кейін бір ай ішінде олар жүргізілген осалдықты бағалау нәтижелері туралы ақпаратты уәкілетті органға ұсынады.

Климаттың өзгеруіне бейімделуді жоспарлау

Климаттың өзгеруіне осалдықты бағалау нәтижелері негізінде орталық және жергілікті атқарушы органдар, сондай-ақ астана, облыстар және республикалық маңызы бар қалалардың әкімдіктері климаттың өзгеруіне бейімделуді Мемлекеттік жоспарлау жүйесінің құжаттары және/немесе климаттың өзгеруіне бейімделу үшін басымдық ретінде айқындалған өзге де жоспарлау құжаттары шеңберінде жоспарлайды.

Климаттың өзгеруіне бейімделуді жоспарлау бейімделу мақсаттарын тұжырымдауды, оларға сәйкес міндеттер мен нысаналы индикаторларды айқындауды қамтиды және климаттың өзгеруіне байланысты сараланған осалдықтар мен климаттық қауіптер негізінде жүзеге асырылады.

Климаттың өзгеруіне бейімделу мақсаттары Мемлекеттік жоспарлау жүйесі құжаттарында және/немесе климаттың өзгеруіне бейімделу үшін басымдық ретінде айқындалған өзге де жоспарлау құжаттарында белгіленген мақсаттарға климат өзгерісінің әсерін ескеруге және анықталған климаттық осалдықтарды ескере отырып, оларды түзету мүмкіндігіне бағытталады.

Климаттың өзгеруіне бейімделу мақсаттары мынадай өлшемдерге сәйкес қысқа әрі нақты айқындалады:

өлшенуі: мақсатқа қол жеткізу сандық мәні бар нысаналы көрсеткіш арқылы өлшенеді; өзектілігі: мақсаттар мен міндеттердің Мемлекеттік жоспарлау жүйесінің иерархиялық құжаттарымен байланысының болуы; қолжетімділігі: жоспарлау кезеңі ішінде мақсатқа қол жеткізу мүмкіндігі; мақсаттың айқындығы: нәтижелерге қол жеткізу көрсеткіштері мақсаттың тұжырымдамасында нақты айқындалады.

Бейімделу шараларын әзірлеу

Климаттың өзгеруіне бейімделу шараларын орталық немесе жергілікті атқарушы органдар мүдделі тараптардың қатысуымен әзірлейді.

Оларға қоғамдық ұйымдар, жұртшылық, бизнес өкілдері, ғылыми және сараптамалық ұйымдар жатады. Олармен нақты осалдық факторлары немесе әзірленіп жатқан шараларға қатысты өзге де мәселелер бойынша фокус-топтар өткізіледі.

Фокус-топтардағы талқылаулар әрбір климаттық осалдық бойынша қатысушыларға:

климаттың өзгеруіне байланысты осалдықтың сипаттамасын; онымен байланысты климаттық айнымалыларды; ықтималдықтарды; әсерлерді; әрбір осалдық бойынша тәуекелдің жалпы көрсеткіштерін ұсыну арқылы жүргізіледі.

Сонымен қатар фокус-топтардағы талқылау нәтижелерін құжаттауға жауапты мемлекеттік орган қызметкері тағайындалады.

Климаттың өзгеруіне бейімделу шаралары анықталған ықтимал климаттық осалдықтар бойынша, олардың басымдық деңгейін ескере отырып әзірленеді.

Бұл ретте әрбір осалдық бойынша климаттық қауіп, сол осалдықпен байланысты климаттық қауіптің ықтималдығы, климаттық қауіп деңгейі және осалдықтың жалпы тәуекел деңгейі айқындалады.

Климаттың өзгеруіне бейімделу шараларының көлемін орталық және жергілікті атқарушы органдар сараланған осалдықтар мен климаттық қауіптерге, сондай-ақ климаттың өзгеру деңгейіне қарамастан оларды іске асырудан оң нәтижелер алу мүмкіндігіне қарай айқындайды.

Бейімделу шараларын бағалау

Әзірленген климаттың өзгеруіне бейімделу шаралары мынадай өлшемдер бойынша бағаланады:

тиімділігі – тәуекел деңгейін төмендету дәрежесі; іске асырылуы – техникалық және институционалдық тұрғыдан жүзеге асыру мүмкіндігі; шығындары; қаржыландырудың қолжетімділігі; іске асыру мерзімдері – Мемлекеттік жоспарлау жүйесі және/немесе өзге де жоспарлау құжаттарының қолданылу кезеңінде, сондай-ақ ұзақ және қысқа мерзімде іске асыру мүмкіндігі.

Климаттың өзгеруіне бейімделу бойынша ұсынылған шаралардың басымдығын орталық және жергілікті атқарушы органдар мынадай деңгейлер бойынша айқындайды:

"Іске асыру" – бағалау өлшемдері бойынша қолайлы баға алған және қазіргі жағдайларда, сондай-ақ болашақтағы ықтимал жағдайларда артықшылықтар бере алатын шешімдер; "Бағалау" – іске асыруға немесе қараудан алып тастауға дайын болғанға дейін тиімділігі, шығындары немесе басқа да өлшемдері туралы қосымша ақпаратты қажет ететін шешімдер; "Қараудан алып тастау" – бір немесе бірнеше себеп бойынша негізсіз деп танылған, мысалы, тиімсіз, негізсіз жоғары шығындарды талап ететін немесе техникалық тұрғыдан іске асырылмайтын шешімдер.

Егер екі немесе одан да көп өлшем бойынша "жақсы" деген баға қойылып, қалған өлшемдер кемінде "қанағаттанарлық" деп бағаланса, климаттың өзгеруіне бейімделу шарасына "Іске асыру" басымдығы беріледі.

Тиімділік көрсеткіші "нашар" деп бағаланған климаттың өзгеруіне бейімделу шарасы бағалаудан шығарылады.

Кез келген өлшем бойынша екі немесе одан да көп "нашар" деген баға алған шешімдер де қараудан шығарылады.

"Іске асыру" басымдығын алған климаттың өзгеруіне бейімделу шаралары бейімделу процесінің кейінгі кезеңдерінде тиісті орталық немесе жергілікті атқарушы орган тарапынан қаралады.

Ал "Бағалау" басымдығын алған шаралар оларды іске асыру мүмкіндігін анықтау үшін қосымша талдауды қажет етеді.

Техникалық есеп

Климаттың өзгеруіне бейімделу шараларын әзірлеу процесінің нәтижелері бойынша климаттың өзгеруіне бейімделу процесіне жауапты мемлекеттік органдар, орталық және жергілікті атқарушы органдар, сондай-ақ астана, облыстар және республикалық маңызы бар қалалардың әкімдіктері техникалық есеп дайындайды.

Есепте мынадай ақпарат қамтылады:

климаттың өзгеруіне бейімделу шараларын жоспарлау мен әзірлеуді жүзеге асыратын мемлекеттік орган туралы мәліметтер; мүдделі тараптарды таңдау процесінің қысқаша сипаттамасы; мүдделі тараптардың қатысуымен өткізілген талқылаулар туралы қысқаша ақпарат, оның ішінде талқылау тақырыптары, отырыстардың негізгі тұстары және алынған сабақтар; климаттың өзгеруіне бейімделу шараларын анықтау процесінің әрбір кезеңінің қысқаша сипаттамасы; ұсынылған климаттың өзгеруіне бейімделу шараларының толық тізімі; климаттың өзгеруіне бейімделу шараларын бағалау үшін таңдалған өлшемдер мен олардың сипаттамаларының қысқаша мазмұны; климаттың өзгеруіне бейімделудің әрбір шарасы бойынша бағалау нәтижелері және басымдық берілген шаралардың түпкілікті тізімі; бейімделу шараларын әзірлеу барысында анықталған проблемалардың қысқаша мазмұны және оларды шешу жолдары; климаттың өзгеруіне бейімделудің әрбір басым шарасының толық сипаттамасы.

Мониторинг және шараларды түзету

Егер мониторинг пен бағалау нәтижесінде жоспарланған мақсаттар мен міндеттерге сәйкес климаттың өзгеруіне бейімделу шараларын іске асыруға кері әсер ететін жаңа ақпарат алынған жағдайда, тиісті орталық немесе жергілікті атқарушы орган, сондай-ақ астана, облыстар және республикалық маңызы бар қалалардың әкімдіктері бұл ақпаратты климаттың өзгеруіне бейімделу шараларын түзетуге негіз ретінде қарастырады.

Уәкілетті орган климаттың өзгеруіне бейімделу процесін ұйымдастыру және іске асыру мәселелері бойынша басқа да орталық және жергілікті атқарушы органдармен, астана, облыстар және республикалық маңызы бар қалалардың әкімдіктерімен қызметті үйлестіреді.

Үйлестіру мемлекеттік органдардың климаттың өзгеруіне бейімделу жөніндегі жұмысының келісімді әрі тиімді жүргізілуін қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл ретте бір шараны іске асыру басқа шараларға кері әсер етпеуге тиіс.

Бұйрық 2026 жылғы 15 қыркүйектен бастап қолданысқа енгізіледі.