Қазақстан жошылыққа бет бұрды

Астанада ЮНЕСКО аясында Алтын Орданы ұлы дала өркениеті ретінде қарастырған симпозиум өтіп жатыр. Оның ашылуына Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев қатысты. Tengrinews.kz тілшісі ондаған танымал ғалымның Орданың тарихтағы орнын қалай қалпына келтіргенін тыңдап қайтты.

Астанада ЮНЕСКО аясында Алтын Орданы ұлы дала өркениеті ретінде қарастырған симпозиум өтіп жатыр. Оның ашылуына Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев қатысты. Tengrinews.kz тілшісі ондаған танымал ғалымның Орданың тарихтағы орнын қалай қалпына келтіргенін тыңдап қайтты.

Америкалық ғалымды не ашуландырды?

Миллионға жуық қаралым жинаған танымал подкастардың бірінде америкалық антрополог, Шыңғысханды зерттеуші Джек Уэзерфорд әңгімесін: "Тарих тумай тұрып басталады" деп бастады. 

Джек Уэзерфорд. Фото: Tengrinews.kz/Айсұлтан Құлшманов

19 мамырда Уэзерфорд Астанадағы симпозиум залында отырды. Экранда 1224 жыл көрсетіліп тұрды. Бұл Шыңғысхан үлкен ұлы Жошыға Ертістен Дунайға дейінгі жерлерді бөліп берген жыл, кейін бұл аймақ Алтын Ордаға айналды. Оның жанында көк фонда "Алтын Орда. Қазақстан. 2026" деген жазу болды.

Фото: Tengrinews.kz/Айсұлтан Құлшманов

Симпозиум басталғанға дейін біз кулуарда тілдестік. 80 жастағы ғалым өз жасынан әлдеқайда жас көрінеді және ойын нық тұжырымдайды. Бәлкім, маған солай көрінген болар, әлде ол менің ағылшын тіліме бейімделіп сөйледі ме екен.

ҚАЗІР ТАЛҚЫЛАНЫП ЖАТЫР

Салтанат Нүкенованың ағасы Бишімбаевтың қарындасымен “хайп“ жасады деген айыптауларға қатысты соттасты

12 мамыр 13:53 1

Мен Оңтүстік Каролинадан шыққан адамды көшпелілер өркениетін зерттеуге не итермелегенін сұрадым.

- Мен ата-әжемнің шағын фермасында өстім. Жарықсыз, сусыз өмір сүрдік. Әкем әскерде қызмет етті. Мен ол жерден қашқым келді. Сөйтіп кітап оқыдым. Ол кітаптар Шыңғысхан мен Темір туралы болатын.

Уэзерфорд Қазақстан мен Моңғолияға бір жыл ішінде келген, ол кезде оның жасы 52-де еді.

- Алғаш сезінгенім, жанып жатқан отынның иісі. Біреу пеш жағып жатыр екен. Сол сәтте балалық шағым есіме түсті. Айналамның бәрі мен білетін дүниеден мүлдем өзгеше болды. Бірақ жүрегімде өз үйімде болғандай сезіндім. 

Джек Уэзерфорд. Фото: Tengrinews.kz/Айсұлтан Құлшманов

Мен әлемнің дала өркениеті туралы нені білмейтінін сұрадым.

- 52 жасымда жаңадан бірдеңе бастау үшін тым кәрімін деп ойладым. Бірақ: "егер мен мұны осыншалықты жақсы көрсем, басқалардың да бұл өлкені құрметтеуі үшін не істей аламын?" деп толғандым. Бұл тарихқа бәрі менсінбей қарады. Жабайылар ретінде көрді. Бұл менің ашуыма тиген шығар. Бұл өлке жасаған еңбегі үшін тиісті бағасын алған жоқ.

Ол өз кітабын, өзі айтқандай, "ғалым ретінде емес, қазақ, моңғол, қытай немесе орыс ретінде емес, ештеңені көп білмейтін, тек түсінуге тырысатын мүлдем басқа біреу ретінде" жазды. Уэзерфорд кенет қазақша сөздерге ауысты.

- Мұнда әлем өзгерді. Дәл осы жерде және дәл осы жер - Жошы ханның қара шаңырағы. Бұл туралы ешкім білмейді!

Мен дала өркениеті әлемді нақты қалай өзгерткенін сұрадым.

- Бұл Шығыс пен Батыс арасындағы тоғысқан түйін болды. Бәрі осы жер арқылы өтті. Тауарлар, білім, кітаптар, діндер. Адамдар мынаны ұмытып кетеді: ең бастысы Шығыс та, Батыс та емес. Ең бастысы - байланыс.

Уэзерфорд көшпенді бәрін білуі тиіс болғанын түсіндірді. Ауа райын тек бұл жерде емес, таудың арғы жағында, өзеннің ар жағында қандай екенін де білуі керек. Әр жануарды тануы қажет. Фермер мұны білмейді, қолөнерші де, олар бір саланың мамандары. Ал көшпенді бәрін істей білуі керек.

- Бүгінде біз көшпенділер өткен шақта қалды, бәрі аяқталды деп ойлаймыз. Бірақ киберкеңістік - бұл сол баяғы дала. Cyber steppe. Сізде тұрақты орын жоқ. Тек бағыттар бар - жоғары, төмен, жан-жаққа және барлық айнымалы бір мезгілде: экономика, қаржы, дін, экология, қиял. Бәрі сонда.

Ғалым әлем көшпенділер сияқты ойлауды үйренуі керек деген сенімде.

- Бәріміз цифрлық даланың көшпенділеріміз. Бәріміз. Әлемнің кез келген жерінде.

- Сондықтан да сіздер мына заманауи қаланы көріп отырсыздар. Бұл аймақ арқылы қаншама технология өтіп жатқанын көріп тұрсыз. Мен Камбоджада ұзақ тұрдым. Ол жақтағы қаржы жүйесінің бір бөлігін қазақтар құрды. Олардың ықпалы бүгінде бүкіл әлемде сезіледі. Бұл олардың көп өлшемді ойлау қабілетінен туындайды.

Ресейлік ғалым не көрді?

Америкалық ғалым Батыстың дала тұрғындарына менсінбей қарағанына ашуланса, бірнеше минуттан кейін сол кулуарда ресейлік академик Илья Зайцев бұл мифтердің қалай пайда болғаны туралы айтып берді. Оларды қорқыныш тудырған.

Илья Зайцев. Фото: Tengrinews.kz/Айсұлтан Құлшманов

- Көптеген адам әлі күнге дейін ортағасырлық еуропалық историографияда туындаған мифтердің тұтқынында жүр. Еуропа көшпенділерден қорықты. Осы қорқыныштан арылуы қиын мифтер пайда болды. Бірақ қорқыныштан туған мифтен арылу керек. Қазір әлем басқа дәуірде өмір сүріп жатыр.

- Бұл жабайы Орда емес еді. Бұл өркениет болды. Өз жазуы, өз мәдениеті, өз қалалары мен құндылықтар жүйесі бар өркениет. Мұны қазір атап өту өте маңызды.

Мен оның өзін Орданы зерттеуге не алып келгенін сұрадым.

- Мені әрқашан Ресейдің түркі әлемімен қарым-қатынасы қызықтыратын. Біздің байланысымыз тереңде. Тіпті өзіміз ойлағаннан да күштірек. Ал Алтын Орда кезеңі - шешуші кезең. Ол кезде көптеген славян мен түркілерден тұратын еуразиялық қос тілді мәдениет қалыптасты.

Максим Шевченко және Жақсылық Сәбитов. Фото: Tengrinews.kz/Айсұлтан Құлшманов

Зайцев Орданың әлемге не қалдырғаны туралы өз ойын айтты.

- Ең бастысы - билік механикасы. Еуразиядағы билік негізінен Алтын Орда дәуірінде қаланған базалық қағидаттарға сүйенеді.

Мен нақтырақ сұрадым.

- Орталық биліктің түрлі дін мен ұлттарды бір шаңырақ астына біріктіруге тырысқан төзімді көзқарасы. Билік алдында бәрінің тең болуы. Бұл Еуропаға әлдеқайда кеш және өзгеше принциптермен келді.

- Салық жүйесі. Логистика. Мемлекет ішіндегі ақпарат алмасу. Бұл механика сақталып қалды. Оны Мәскеу патшалығы, кейін Ресей империясы, тіпті Кеңес Одағы да көп жағдайда мұра етіп алды.

Зайцев сәл кідірді.

- Яғни, біз әлі күнге дейін сол қалыппен өмір сүріп жатырмыз.

Қазақстандық ғалымдар не анықтады?

Осы симпозиумда Жошы ұлысын зерттеу ғылыми институтының директоры Жақсылық Сәбитов журналистерге генетикалық зерттеулердің нәтижесі туралы айтып берді. Оған сәйкес, қазақтардың шамамен 80 пайызы тікелей аталық жолмен Алтын Орда әмірлерінің ұрпағы. Әмірлер Ордада мансап жолын жасаған адамдар.

Жақсылық Сәбитов әріптестерінің ортасында. Фото: Tengrinews.kz/Айсұлтан Құлшманов

Сәбитов кейінгі жылдары Орданы зерттеуде "үнсіз революция" жүріп жатқанын айтты. Қазір қазақстандық ғалымдар Алтын Орданы билеген 104 ханды анықтады. Ал осыдан 10-15 жыл бұрын бұл есімдердің көбі белгісіз болатын.

Орда - анағұрлым көне қабат. Қазақ хандығынан әлдеқайда бұрынғы тарих.

- Қазір "жошылық бетбұрыс" болып жатыр. Алтын Орда концептісі ұлттық тарихқа еніп, қайта жаңғыра бастады. Сонау XIX ғасырда Шоқан Уәлихановтың өзі Алтын Орда тарихымыздың бір бөлшегі екенін айтқан. Кеңес дәуірінде идеологиялық себептерге байланысты бұдан бас тарттық.

Қазақ хандығы тарихы бойынша дереккөздер негізінен парсы және орыс тілдерінде болса, Алтын Орда бойынша кем дегенде он тілде дерек бар. Араб, парсы, моңғол, қытай тілдері соның ішінде.

Президент не ұсынды?

Симпозиум мінберінен Президент Қасым-Жомарт Тоқаев сөз сөйледі. Ол Уэзерфорд, Зайцев және Сәбитовтің кулуарда айтқан ойларын қозғады.

- Алтын Орда – Еуразияның ұлан-ғайыр аумағын еркін жайлап, Ұлы дала төсінде билік құрған қуатты империя болғанына ешқандай тарихшы күмән келтірмейді, бұл – мойындалған тарихи дерек.

Фото: Akorda.kz/Аман Дүйсенбаев

Тоқаев Сәбитов айтқандай "жошылық бетбұрыстың" нақты қалай жүруі керектігін түсіндірді.

- Қазақстанда саясаттың пайдасы үшін көшпелі халықтарды жабайы, бей-берекет, тарих шеңберінен тыс күш ретінде көрсетіп, қуатты дала империяларын "мемлекет деңгейіне жете алмаған" деп төмендететін ескі догмалар мен қасаң көзқарастарды қайта қарау үдерісі басталып кетті.

Президент өз бағдарламасын тармақтар бойынша баяндады. Соның ішінде Қазақстан тарихын қалай оқуды доғару керектігіне жеке тоқталды. Оның айтуынша, соғыстардың қасіретті хронологиясына байланып қалмай, адамзат тарихындағы жасампаз кезеңдер мен диалог алаңдарының нәтижелі сәттеріне мән берген жөн.

- Әлбетте, бұл оңай міндет емес. Себебі тарлан тарихтың бағзы дәуірлерден бастап қазіргі дейінгі шежіресінде соғыстар мен қарулы қақтығыстар өте көп кездеседі.

Тоқаев 2025 жылы "Хандар шежіресі" деп аталатын бірегей қолжазба әлемдік деңгейде мойындалғанын еске салды. Бұл – ел билеген тұлғалар туралы мәліметтерді топтастырған, соның ішінде Алтын Орда кезеңін қамтыған құнды құжат. ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұралар тізіміне осы уақытқа дейін Қожа Ахмет Яссауи кесенесі, Таңбалы тас петроглифтері, сондай-ақ бірнеше көне қала енген болатын. 

XVIII ғ. "Хандар шежіресі" қолжазба шиыршығы. Фото: Tengrinews.kz/Айсұлтан Құлшманов

- Алтын Орда тақырыбы бір ғана мемлекеттің шеңберінде шектеліп қалмай, Қытай, Моңғолия, АҚШ, Үндістан, Пәкістан, Жапония, Қырғызстан, Өзбекстан, Мысыр және бірқатар Еуропа елдері зерттеушілерінің назарын аударып, бүкіл әлемді шарлап кетті десек болады, деді Президент.  

- Түптеп келгенде, Алтын Орда жылнамасы – адамзатқа ортақ тарих. 

Біз шынайы тарихнаманы қалпына келтіре отырып, өткенді әсірелеуден аулақпыз, деп жалғастырды Тоқаев. Оның айтуынша, "тарих өзіне тәнті болған жалған әрекеттерді, ортақ мұраны жекелеген халықтың қанжығасына байлап беруді кешірмейді".

Президент Алтын Орда туралы оның ауқымына сай тілде сөйледі. Орданың гүлденген дәуіріндегі аумағы алты миллион шаршы шақырымнан асқан. Бұл Рим империясынан да үлкен. Алтын Орда Мысыр мәмлүктерімен, Ватиканмен, Византиямен, Осман империясымен және Еуропа елдерімен тығыз дипломатиялық байланыс орнатқан. Сондай-ақ теңге атауы ұлыстың "данг" сөзінен тамыр тартады. "Деньги" сөзінің түбірі де осы ұғымнан тараған болуы мүмкін, деді Тоқаев.  

- Тарихтан тартыс құралын жасауға болмайды. Тарих халықтардың арасын жалғайтын алтын көпір ретінде әділетті әрі қауіпсіз әлем құруға ықпал етуі қажет.

Фото: Akorda.kz/Аман Дүйсенбаев

Тоқаев жаңа Конституцияда мыңдаған жылдарға созылатын тарихы бар Ұлы дала сабақтастығын сақтау қастерлі парыз екені нақты көрсетілгенін еске салды. Өйткені біз – мемлекет ісінде "Мәңгілік ел" идеясын ту еткен Алтын Орданың тікелей мұрагеріміз. 

- Біз әлемдегі маңызды геосаяси және өркениет орталығы ретінде өз тарихи миссиямызды қайта жаңғырта бастадық.

Алтын Орда - бұл Уэзерфорд айтқандай, "туғанға дейін әлдеқайда бұрын басталатын" тарих. Бүгін Астанада оны иемденіп алуға емес, тарихтағы орнын қайтару үшін қорқыныш пен мифтерден арылтуға күш салынды.

Авторы: Айсұлтан Құлшманов

Дайындаған: Айнұр Қапышова