Қазақстанда алқабилер соты қалай өтеді?

Алқабилердің қатысуымен сот процестері қалай өтеді? Алқаби міндетін орындамаған жағдайда қандай жауапкершілік қарастырылған?

Tengri AI ұсынған жаңалықтың қысқаша мазмұны Бұл ЖИ жазған мәтін

Алқабилер соты — бұл маңызды шешім шығаруға қатысу мүмкіндігі ғана емес, сонымен қатар міндеттердің, шектеулер мен ережелердің тұтас жиынтығы. Tengrinews.kz тілшісі өзі алқабилер құрамына еніп, мұндай процеске іштен қатысудың сирек тәжірибесін алды. Материалда ол ережелер туралы айтып қана қоймай, сотталушыдан жауап алудан бастап алқабилердің судьямен хат алмасуына дейінгі нақты мысалдарды келтіреді. Мәселен, материалдан іріктеуден кейін алқабилер отырыстарға жүйелі түрде келуі, тәртіпті сақтауы және келе алмайтын жағдайда сотты алдын ала ескертуі тиіс екенін білуге болады. Дәлелді себепсіз келмегені немесе белгіленген шектеулерді бұзғаны үшін әкімшілік жауапкершілік қарастырылған. Бұл ретте алқабилердің дәлелдемелерді зерттеуге, жазбалар жасауға және процесс қатысушыларына сұрақтар қоюға құқығы бар, бірақ тек төрағалық етуші судья арқылы. Ең бастысы — олар бейтараптықты сақтауы тиіс. Процестің өзі сот тергеуін, жауап алуды, іс материалдарын зерттеуді, тараптардың жарыссөзін және сотталушының соңғы сөзін қамтиды. Қазақстанда мұндай процестер әлі де қылмыстық істердің аз бөлігін құрайды, олардың едәуір бөлігі аса ауыр қылмыстармен байланысты. Отырыстар кезінде қандай күтпеген жағдайлар туындайды, неге алқабилер дауыстап сөйлемейді және олар кеңесу бөлмесіне кетер алдында не болады — материалдың толық нұсқасынан біліңіз.

Tengrinews.kz тілшісі қылмыстық іс бойынша сот процесіне алқаби ретінде таңдалды. Мұндай тәжірибе жинақтау мүмкіндігі өте сирек туады. Сондықтан біз бұл процестің қалай өткені туралы баяндаймыз.

Дисклеймер. Заңды бұзбау мақсатында біз процесс қатысушылары мен тілшіміздің есімін атамаймыз. Сондай-сөз, ол сот отырысына қатысуына байланысты өзіне мәлім болған мән-жайлар туралы мәліметтерді жария етпейді және кеңесу бөлмесінің құпиясын сақтайды.

Бұл Қазақстандағы алқабилер соты туралы сериялы материалдардың екіншісі. Одан сіз алқабилер қатысатын сот процесінің қандай кезеңдерден тұратынын, олардың құқықтары мен міндеттері қандай екенін және неліктен олар сотта бір ауыз сөз айтпай, жазбаша хаттар арқылы тілдесетінін біле аласыз. 

Біз өзіміздің өткен материалымызда алқабилікке кандидаттарды іріктеу қалай жүретіні туралы айтқан болатынбыз.

Алқабидің міндеттері

Сіз алқабилер құрамына іріктелгеннен кейін, тиісті міндеттер, шектеулер мен құқықтар пайда болады. Төрағалық етуші судья сізге сотқа қатысуыңыздың барлық егжей-тегжейін түсінікті етіп түсіндіруге тиіс.

Міндеттерден бастайық. "Алқабилер туралы" заңның 13-бабының 2-тармағына сәйкес, сіз мыналарға міндеттісіз:

Сот отырысы кезінде тәртіп сақтауға және төрағалық етушінің заңды өкімдеріне бағынуға. Алқаби міндетін атқару үшін, сондай-ақ үзіліс жарияланған немесе тыңдау кейінге қалдырылған жағдайда сот талқылауын жалғастыру үшін сот белгілеген уақытта келуге. Сотқа келу мүмкін болмаған жағдайда - келмеу себептері туралы төрағалық етушіге алдын ала хабарлауға.

Сот отырыстарының кестесі судья, мемлекеттік айыптаушы, адвокат және алқабилер құрамы арасында келісіледі. Әдетте, аптаның бір күні таңдалады, мысалы, жұма. Алқабилерден түске дейін немесе түстен кейін қатысу ыңғайлы ма екені нақтыланады. Егер түске дейін болса - процесс сағат 10:00-ге белгіленуі мүмкін. Түстен кейін болса - 15:00-ге.

Сізді сот хатшысымен бірге WhatsApp чатқа қосады, сол жерде сот отырысының ықтимал ауыстырылуы туралы біліп отыра аласыз. Ал процесс судьяның басқа іспен бос болмауына, сотталушының денсаулығының нашарлауына немесе алқабилердің бір бөлігінің дәлелді себептермен келе алмауына байланысты кейінге қалдырылуы мүмкін.

Сондай-ақ сот хатшысы жұмыс берушіңізге ұсынуыңыз үшін әрбір отырысқа күні, уақыты мен мекенжайы көрсетілген бөлек шақыру қағазын береді.

Алқабилерге арналған шектеулер

Бұдан бөлек, заңда алқабидің не істеуге құқығы жоқ екені белгіленген:

Тыңдау кезінде сот мәжілісі залынан шығып кетуге. Істі тыңдау кезінде төрағалық етуші судьяның рұқсатынсыз сот құрамына кірмейтін адамдармен байланысқа түсуге. Істі талқылау барысында отырыстан тыс жерде мәліметтер жинауға. Жабық сот отырысына қатысуына байланысты өзіне мәлім болған мән-жайлар туралы мәліметтерді жария етуге, сондай-ақ кеңесу бөлмесінің құпиясын бұзуға.

"Алқабидің осы бапта көзделген міндеттерді орындамауы, сондай-ақ шектеулерді сақтамауы Қазақстан Республикасының заңында белгіленген жауаптылыққа, сондай-ақ төрағалық етушінің алқабиді істі қарауға одан әрі қатысудан шеттету мүмкіндігіне әкеп соғады", - делінген заңның 13-бабында.

Анықтама: Алқаби міндеттерін атқару үшін сотқа келмегені (ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 655-бабы) немесе міндеттерін орындамағаны, сондай-ақ сот талқылауында істі қарауға байланысты шектеулерді сақтамағаны үшін (ҚР ӘҚБтК-нің 657-бабы) жауапкершілік қарастырылған. Құқықтық статистика комитетінің мәліметінше, 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында бірінші сатыдағы соттар ӘҚБтК-нің 657-бабы бойынша үш жеке тұлғаға айыппұл салған - айыппұлдардың жалпы сомасы 1 327 775 теңгені құрады. 2025 жылы ӘҚБтК-нің 657-бабы бойынша төрт адам жауапқа тартылып, оларға жалпы сомасы 892 564 теңге айыппұл салынған. Бұл ретте 2024 жылы ӘҚБтК-нің 655-бабы бойынша 20 ескерту және бір әкімшілік айыппұл, ал 657-бап бойынша бес айыппұл салынған.

Алқабидің құқықтары

Алқабидің шектеулері мен міндеттері көп, бірақ заң бойынша оның неге құқығы бар? Тізім төмендегідей:

Сотта қаралатын дәлелдемелерді зерттеуге қатысу - іс мән-жайларын өзінің ішкі сенімі бойынша дербес бағалауға және алқабилер алқасының алдына қойылатын сұрақтарға жауап беруге мүмкіндік алу үшін. Төрағалық етуші судья арқылы процесс қатысушыларына сұрақтар қоюға. Заттай дәлелдемелерді, құжаттарды қарап-тексеруге, жергілікті жер мен үй-жайларды қарауға, сот тергеуіндегі барлық басқа да әрекеттерге қатысуға. Төрағалық етушіден заңнама нормаларын, сондай-ақ сот отырысында жарияланған құжаттардың мазмұнын түсіндіруді және іске қатысты өзіне түсініксіз басқа да мәселелер бойынша түсініктеме алуға жүгіну. Сот отырысы кезінде жазбаша жазбалар жасау.

Алқабилердің бірі отырыс кезінде жасаған жазбалар. Фото: ©️ Tengrinews.kz

Процесс барысында алқабилерге мемлекеттік айыптаушымен де, сотталушымен де, оның адвокатымен де сөйлесуге болмайды. Туындауы мүмкін барлық сұрақтарды жазбаша түрде қою керек. Сот хатшысы барлығына қағаз бен қалам таратады, содан кейін алқабилер өз сұрақтарын төрағалық етуші судьяға береді. Бұл сұрақтарды тек судья ғана дауыстап оқи алады.

Негізінде, сот залында болған кезде алқаби тек ант оқығанда ғана дауыстап сөйлейді. Барлық басқа жағдайларда - оның орнына мұны судья жасайды. Бірақ келеңсіздіктер де болып тұрады. Судья жазуды әрдайым ажырата алмайды немесе сұрақтың мәнін түсінбей жатады, содан кейін ұзақ хат алмасу процесі басталады. Ал егер алқабилердің бірі шыдамай, сөйлей бастаса, оған дереу тыйым туралы ескертіліп, ескерту жасалады.

Алқабилердің қатысуымен өтетін процесс

Алқабилер қатысатын процесс келесі кезеңдерден тұрады:

сот тергеуі, тараптардың жарыссөзі, сотталушының соңғы сөзі, алқабилердің кеңесу бөлмесіне шығуы, үкім шығару.

Тергеу кезінде сот қылмыстық іс материалдарын зерделейді, сондай-ақ сотталушылар мен куәгерлер айғақтар береді. Біздің жағдайда сот айғақтар алудан басталды. Мемлекеттік айыптаушы мен адвокаттардың сұрақтарына жауап беруі тиіс адамдардың барлығы алдымен мынадай ант берді:

Иллюстрация: ©️ Tengrinews.kz

Жауап алу кезінде алқабилер де хатшы арқылы әрбір куәгерге сұрақтарын жазбаша жолдай алды. Алайда, біздің жағдайда 10 алқабидің тек екеуі ғана солай жасады.

Куәгерлерден жауап алу бірнеше отырысқа созылады.

Сотталушыдан жауап алу

Екінші отырыс алдында адвокат өз қорғауындағы адаммен сөйлесу үшін оның жанына еңкейеді. Осы сәтте айдауыл сотталушының қолын "аквариум" терезесі арқылы кісеннен босатады. Әңгіме бүгінгі айғақтар туралы өрбиді. Содан кейін адвокат ер адамға қандай мерзім берілуі мүмкін екенін және түрмедегі ұстау жағдайлары қандай болатынын тәптіштеп түсіндіреді. Бап аса ауыр болғандықтан, айыпталушы қауіпсіздігі барынша жоғары колонияға жіберілуі мүмкін. Осы сәтке дейін олар бұл егжей-тегжейлерді талқыламағандай әсер қалдырады. Сірә, адвокат мемлекет тарапынан тағайындалған болса керек.

Содан кейін сотталушыны "аквариумнан" судья мен алқабилердің алдындағы мінберге шығарады. Оған қайтадан кісен салынады.

Сотталушыға кісен салынып жатыр. Иллюстрация: Ратмир Халиков арнайы Tengrinews.kz үшін

Мемлекеттік айыптаушының сұрақтарына жауап бере отырып, сотталушы кінәсін тергеу сатысында-ақ мойындағанын және өз сөзінен танбайтынын растайды. Алайда, қылмысты мұның заңсыз екенін білмей жасағанын мәлімдейді. Мұндай ұстаным судьяны жауап алу процесіне араласуға мәжбүр етеді.

- Сіз кінәңізді мойындайтыныңызды айттыңыз, бірақ енді қылмыс жасап жатқаныңызды білмегеніңізді айтып отырсыз. Мұны қалай түсіндіре аласыз?

- Кінәмді мойындадым, бірақ мені не нәрсеге итермелегенін білмедім, - деп жауап береді сотталушы.

- Яғни, қазір сіз өз кінәңізді теріске шығарып отырсыз ба?

- Жоқ. Білмеу жауапкершіліктен босатпайды.

- Сотталушылар көбінесе кінәні мойындау мен өкіну үкім кескенде мерзімді жеңілдетуі мүмкін деп үміттенеді. Бірақ егер сіз қылмыс жасап жатқаныңызды білмегеніңізді айтсаңыз, бұл өкінуге және кінәні мойындауға ұқсамайды, - дейді судья.

- Жоқ, кінәмді мойындаймын. Тек білмедім...

Алқабилер. Иллюстрация: Ратмир Халиков арнайы Tengrinews.kz үшін

Жауап алу кезінде алқабилердің бірі хатшыға сотталушының есірткі қолданатын-қолданбайтыны туралы сұрақ жолдайды. Судья оны алып тастайды:

"Мен бұл сұрақты қоя алмаймын, өйткені ол беделге нұқсан келтіреді және оған деген теріс көзқарас қалыптастыруы мүмкін".

Сотталушыдан жауап алғаннан кейін оны қайтадан "аквариумға" апарады. Сот келесі кезеңге - іс материалдарын зерделеуге көшуге дайындалады. Алайда айыпталушы айғақтар беруге қайта оралуға мүмкіндік беруді сұрайды. Судья рұқсат етеді.

- Құрметті сот және алқабилер, мен сіздерге шынымен өтірік айтқанымды мойындағым келеді. Тек мен сондай нәрселер істедім, оны жақсы ортада айтуға болмайды. Олар туралы айтуға ұяламын. Сондықтан не істеп жатқанымды білмедім деп айтқан едім. Шын мәнінде білдім. Кінәмді мойындаймын және өкінемін. Маған сұрақтар қоя отырып, прокурор мені сіздердің алдарыңызда жаман адам етіп көрсеткісі келеді. Бірақ мен жаман адам емеспін, мен өзгердім, мен мұны балам үшін істедім...

- Бар айтқыңыз келгені осы ма? Сізде әлі жарыссөз бен соңғы сөз кезінде сөйлеу мүмкіндігі болады, - деп түсіндірді судья.

- Иә, бар болғаны осы.

Іс материалдарын зерделеу және тараптардың жарыссөзі

Мұндай немесе кез келген өзге қылмыстық істе сегіз томды қамтитын бес эпизод болуы мүмкін. Мемлекеттік айыптаушы әдетте іс материалдарын жылдам оқып шығады, кейбір тұстарда алқабилерге мән-жайды қарапайым тілмен түсіндіру үшін кідіріс жасайды. Біздің жағдайда да ол солай істеп жатыр.

Кейде ол алқабилерге томдардағы фотосуреттерді көрсетеді немесе бейнежазбалар бар дискілерді экраннан көрсету үшін хатшыға береді. Алқабилер өз кезегінде сұрақтары жазылған қағаздарды беріп отырады.

Алқабилердің бірі отырыс кезінде жазып алған жазбалары. Фото: ©️ Tengrinews.kz

Бұл жағдайдағы жарыссөздің айырмашылығы - оның бірінші бөлімі алқабилердің қатысуымен, ал екінші бөлімі оларсыз өтеді.

Алдымен мемлекеттік айыптаушы сөйлейді. Оның сөзінің әдеттегі тыңдаулардан айырмашылығы - ол алқабилерге тікелей арнап, олардан әділ шешім қабылдауды сұрайды.

"Құрметті алқабилер, сіздерден бейтараптықты сақтауды, әрбір дәлелге мұқият болуды сұраймын, өйткені іс бойынша сот пен алқабилердің әділ шешім қабылдауына барлық негіз бар. Ал әділдік - сотталушының жасаған қылмысы үшін тиісті жазасын алуында. Мемлекеттік айыптаудың мұны мәлімдеуге толық негізі бар, өйткені дәл осы сот залында барлық дәлел мен қорғау тарапының уәждері жан-жақты талданды. Сотталушы өз кінәсін толық мойындады. Оның жауаптарын талдай келе, олардың сотқа дейінгі тергеу органдары жинаған материалдармен сәйкес келетіні туралы қорытындыға келдім", - деді прокурор өз сөзінде.

Содан кейін адвокат сөйлейді. Алайда оның сөзі әлдеқайда қысқа болды:

"Менің сөзім онша көлемді емес. Прокурордың айтқандарымен келіспеу қиын, өйткені менің қорғауымдағы азаматқа тағылған Қылмыстық кодекстің бабы қоғамдық қауіпсіздік пен тәртіпке қарсы бағытталған деп көрсетілген. Қорғауымдағы азаматтың кінәсі дәлелденді және дауланбайды. Ол жасаған ісіне өкінеді. Басқа айтарым жоқ".

Сотталушы өз кезегінде жарыссөзге қатысудан бас тартып, бәрін соңғы сөзінде айтатынын мәлімдеді.

Жарыссөздің екінші бөлімі алдында барлық алқабилер залдан шығарылады. Дәл осы кезеңде прокурор сотталушыға сұралатын жаза мерзімін айтады. Бұл алқабилер оның қандай жаза алуы мүмкін екенін білмеуі, оған аяушылық танытпауы және бейтараптықты сақтауы үшін жасалса керек.

Соңғы сөз

Содан кейін алқабилер залға қайта кіргізіледі. Бәрі сотталушының соңғы сөзін күтіп, орындарына жайғасады. Сотталушыға қайтадан кісен салынып, "аквариумнан" шығарылады. Ол бір қолына алдын ала дайындалған сөзін, екінші қолына бір бөтелке су ұстап тұр. Ер адамның қатты қобалжып тұрғаны байқалады, ол алқабилердің көзіне тіке қарауға батылы бармай, тек анда-санда ғана солай қарай көз тастайды.

"Құрметті алқабилер, келгендеріңіз үшін және маған көңіл бөлгендеріңіз үшін алғыс айтқым келеді. Сіздерді таңдап, жеке уақыттарыңызды алғаным үшін кешірім сұраймын. Мұнда отырып, осының бәрін тыңдау сіздерге оңай емес екенін түсінемін. Бірақ, өздеріңіз түсінгендей, маған тағылған бап өте ауыр. Тек сіздерге ғана үміт артамын, тек сіздер ғана маған бостандық бере аласыздар. Білмедім деп өтірік айтқанымды бұған дейін де айтқанмын... Бұл туралы айту, мұнда тұру маған өте ұят. Бұл - қанша жерден ішіңе сыймаса да, ешкіммен сөйлесе алмайтын, ешкіммен бөлісе алмайтын іс екен..." - деді сотталушы соңғы сөзінде.

Содан кейін судья алқабилерге арналған сұрақтар тізімін жасау үшін залдан шығып кетеді.

Кеңесу бөлмесінде алқабилер дәл осы сұрақтарға жауап беруі тиіс. Бұл жауаптар үкім шығару кезінде ескерілетін болады.

Қазақстанда алқабилер қандай істерді қарайды?

2025 жылы бірінші сатыдағы соттар алқабилердің қатысуымен 190 сот процесін өткізген. Бұл барлық қылмыстық процестің шамамен 0,7 пайызын құрайды. 2026 жылдың бірінші жартысында әзірге алқабилердің қатысуымен 70 сот өтті, бұл барлық өткізілген отырыстардың 0,52 пайызы.

Құқықтық статистика комитетінің мәліметінше, 2025 жылы алқабилердің қатысуымен өткен 190 процесте мынадай істер қаралған:

14 іс - орташа ауырлықтағы баптар бойынша; 62 іс - ауыр баптар бойынша; 114 іс - аса ауыр баптар бойынша.

Олардың 29-ы әйелдердің қатысуымен, ал сегізі кәмелетке толмағандардың қатысуымен болған істер.

2025 жылы алқабилердің қатысуымен қаралған барлық істің сегізі тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қатысты болды. Олардың барлығы кісі өлтіру туралы аса ауыр баптар бойынша қаралды. Оның ішінде алтауы - әйелдердің қатысуымен болған істер.

117 алқабилер сотында ҚР ҚК-нің 99-бабы ("Адам өлтіру") бойынша істер қаралды. Сонымен қатар алқабилер есірткі контрабандасы немесе оны сақтау, азаптау, қорқытып алушылық, қарақшылық, жол қозғалысы ережелерін бұзу және пара беру туралы істерді де қарады.

2026 жылдың бірінші жартыжылдығындағы алқабилердің қатысуымен өткен 70 сотқа тоқталсақ, олардың жіктелуі төмендегідей:

бір іс - онша ауыр емес бап бойынша; сегізі - ауырлығы орташа баптар бойынша; төрт іс - ауыр баптар бойынша; 57-сі - ерекше ауыр баптар бойынша.

Алқабилердің қатысуымен қаралған барлық істің бесеуі тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қатысты болды, оның төртеуі - ерекше ауыр, біреуі - онша ауыр емес.

Қаралған барлық істің 56-сы да ҚР ҚК-нің 99-бабымен ("Адам өлтіру") байланысты.

Осы топтаманың келесі материалынан алқабилер сотында сотталушының кінәлі немесе кінәсіздігі туралы шешімнің қалай қабылданатынын және үкімнің қалай шығарылатынын білесіздер. 

Тағы оқыңыз:

"Сізді жүйе таңдады". Қазақстан соттарында алқабилер қалай іріктеледі?

Google News арқылы жаңалықтарымызды қадағалаңыз

Жазылу