Қазақстанда криптовалютаны сатып алу және сату ережелері қашан реттеледі

Осы уақытқа дейін құқықтық тәжірибеде бірқатар қайшылықтар болған. Яғни, сот даулары туындаған жағдайда криптовалютамен жасалған мәміленің өзі заңды түрде танылуы-танымауы күмән тудырып келген.

Айта кетейік, 2023 жылы Қазақстанда "Цифрлық активтер туралы" заң қабылданған. Аталған заңға сәйкес:

цифрлық активтердің айналымына рұқсат берілген, бірақ тек арнайы биржалар арқылы;лицензиялау тәртібін Астана халықаралық қаржы орталығы айқындайды;биржалар пайдаланушыларға қамтамасыз етілмеген цифрлық активтермен байланысты тәуекелдер туралы ескертуге міндетті;криптовалюталар Қазақстан аумағында төлем құралы болып танылмайды.

Заң тілінде мұндай активтер "қамтамасыз етілмеген цифрлық активтер" деп аталады, яғни бұл – криптовалюталардың өзі.

Бұған дейін негізгі мәселе — азаматтық заңнамадағы сатып алу-сату нормалары цифрлық активтерді мүлік ретінде нақты қамтымағанында болды. Сондықтан оларды құқықтық тұрғыдан реттеу толыққанды жүзеге аспаған.

Сатып алу-сату ережелері Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 406-бабында бекітілген. Онда сатушының мүлікті сатып алушының меншігіне беруге, ал сатып алушының оны қабылдап, белгілі бір ақша сомасын төлеуге міндетті екені көрсетілген. Бұл қағидалар бағалы қағаздар мен валюталық құндылықтарға да қолданылады.

Жаңа өзгерістер енгізілгеннен кейін цифрлық активтер мүлік ретінде толық мойындалып, криптовалюта нарығындағы мәмілелерді құқықтық реттеу айқын әрі түсінікті бола түседі.

Цифрлық активтер туралы, көріп отырғанымыздай, бірде-бір сөз айтылмаған. Өйткені Bitcoin сияқты криптовалюталар – классикалық түсінікте зат (тауар) та емес, валюта да емес және бағалы қағаз да емес. Осыдан келіп бірқатар сұрақтар туындайды: цифрлық активті сатып алу-сату шарты қандай талаптарды қамтуы тиіс, оны сатушыдан сатып алушыға беру сәті қалай айқындалады, тараптардың міндеттемелерді орындамағаны үшін жауапкершілігі қалай белгіленеді және тағы басқа.

Егер мәміле сәтті өтсе, мәселе туындамайды. Ал егер бір тарап екіншісін алдап кетсе ше? Мұндай жағдайда соттар азаматтық-құқықтық дауларды қалай шешуі тиіс? Өйткені цифрлық қаржылық активке меншік құқығының ауысуы нақты реттелмесе, онда мұндай айналым шартты түрде, мысалы, кеңестік мультфильмдегі әзілдегідей "амандасуды" беру сияқты мәнсіз әрекетпен теңестірілуі мүмкін.

Енді осы олқылық жойылады. 2026 жылғы 1 мамырдан бастап Азаматтық кодекстің 406-бабына енгізілген түзетулер күшіне енеді. Аталған бапта бұрын "бағалы қағаздар мен валюталық құндылықтарды сатып алу-сатуға осы параграфтың ережелері қолданылады" делінсе, енді оған "және цифрлық қаржылық активтерге" деген сөздер қосылады.

Аталған түзету "Қазақстан Республикасының қаржы нарығын, байланыс саласын және банкроттықты реттеу және дамыту мәселелері бойынша кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" заңда қарастырылған. Бұл заң "Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы" жаңа заңмен бірге қабылданды.

Бұған дейін Zakon.kz Қазақстанда Ұлттық стратегиялық крипторезерв құрылғанын хабарлаған болатын. 2026 жылғы 1 мамырдан бастап цифрлық активтердің айналымын реттейтін нормалар күшіне еніп, соның ішінде жоғарыда айтылған жаңашылдықтар енгізілгеннен кейін, бұл жүйе толық іске қосылады.