Қазақстанда тұрмыстық зорлық азайды деуге әлі ерте Зульфия Байсакова

Қазақстанда тұрмыстық зорлық-зомбылық тақырыбы соңғы жылдары бұрынғыдан әлдеқайда ашық айтыла бастады. Бұрын көбіне отбасының ішкі мәселесі ретінде жабық қалып келген бұл құбылыс енді қоғам назарындағы маңызды әлеуметтік мәселеге айналды. Қоғам қайраткері, Дағдарыс орталықтары одағының басқарма төрайымы әрі Әйелдер құқықтарын қорғау жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі Зульфия Байсакова қазіргі жағдай, қоғамдағы өзгеріс және бұл мәселені шешудің жолдары туралы айтып берді.

– Бүгінде Қазақстанда тұрмыстық зорлық-зомбылық жағдайы қалай өзгеріп жатыр, мұндай деректер көбейді ме, әлде азайды ма?

– Бүгінде Қазақстандағы тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесі күрделі әрі біржақты бағалауға келмейді. 2024 жылы «Әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғау туралы» Қазақстан Республикасының заңы қабылданғаннан кейін тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қатысты тіркелген деректер саны артты. Алайда бұл өсімді жағдайдың күрт нашарлағанының дәлелі деп бірден айтуға болмайды.

Керісінше, бұл көбіне бұрын жасырын қалып келген зорлық-зомбылықтың ашыла бастағанын көрсетеді. Бұрын үнсіз қалған жағдайлар енді анықталып жатыр. Әйелдер бұрынғыдай қорықпай, көмек сұрауға жиі жүгінетін болды: құқық қорғау органдарына да, дағдарыс орталықтарына да хабарласу көбейді. Қорғау жүйесіне деген сенім артып, адамдар қолдаудың қандай мүмкіндіктері бар екенін жақсырақ біле бастады.

Сондықтан өтініштердің көбеюі зорлық-зомбылықтың өзінен гөрі, осы мәселенің жасырын қалу деңгейі азайып келе жатқанын білдіреді.

Сонымен бірге, елімізде тұрмыстық зорлық-зомбылық азайып келеді деп айтуға әзірге ерте. Бұл мәселенің түпкі себептері әлі толық шешілген жоқ. Атап айтқанда, қоғамда зорлық-зомбылықсыз қарым-қатынас мәдениеті әлі толық қалыптаспаған, ұзақ уақыт бойы агрессорлармен жұмыс жасауға жеткілікті көңіл бөлінбеген, зорлық жасаған адамдарға арналған психологиялық түзету және оңалту бағдарламалары не мүлде жоқ, не толық іске аспаған, алдын алу жұмыстары жүйелі түрде жүргізілмейді.

Агрессорлардың мінез-құлқын өзгертуге бағытталған тиімді бағдарламалардың болмауы тұрмыстық зорлық-зомбылықты азайтуға кедергі болып отырған негізгі себептердің бірі. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, құқық бұзушылар үшін міндетті түзету бағдарламалары енгізілмейінше, зорлық-зомбылықтың қайталануын тұрақты түрде азайту қиын.

Сонымен қатар зорлық көрген адамдарға әлі де жан-жақты қолдау қажет. Оларға психологиялық, әлеуметтік және құқықтық көмек көрсетілетін толыққанды оңалту жүйесі керек. Әйелдердің көмек сұрауға, соның ішінде дағдарыс орталықтарына жүгінуге дайын болуы – маңызды оң өзгеріс. Алайда мұндай өтініштер көбейген сайын, көмек көрсету жүйесі де соған сай дамып, күшейіп отыруы тиіс.

– Өткен жылы тұрмыстық зорлық-зомбылық салдарынан қанша әйел қаза тапты? Ал биыл жыл басынан бері қанша осындай жағдай тіркелді?

– Бұл жөніндегі нақты ресми мәліметті Ішкі істер министрлігінің деректерінен білуге болады. Ал жалпы шамамен жыл сайын тұрмыстық зорлық-зомбылық салдарынан 120-ға жуық адам қаза табады деген болжам бар.

– Қазір дағдарыс орталықтары мен уақытша паналау орындарында қанша әйел, бала және қарт адам бар? Мұндай орталықтар жеткілікті ме?

– Өкінішке қарай, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың құрбаны тек әйелдер мен балалар ғана емес, кез келген жастағы адам болуы мүмкін. Соның ішінде қарт адамдар да мұндай жағдайға жиі тап болып жатады. Мысалы, біздің орталықтың соңғы сегіз жылдағы тәжірибесіне қарасақ, осы уақыт ішінде өз балалары тарапынан қорлық көріп, көмек сұрап келген 12 қарт әйелдің жағдайын көрдік.

Көбіне мұндай жағдайлардың артында мүлікке қатысты дау, зейнетақы төлемдеріне байланысты жанжал немесе балалардың қартайған ата-анасын бағып-қағудан бас тартуы сияқты мәселелер тұрады. Кей жағдайда бұған алкогольге немесе есірткіге тәуелділік те себеп болады. Осындай факторлардың салдарынан өз аналарына қол көтеру, күш көрсету сияқты өте өкінішті жағдайлар кездесіп жатады.

Тағы бір алаңдататын жайт – агрессияны тек ер адамдар ғана жасайды деу қате. Біздің тәжірибеде қарттарға әйелдер тарапынан немесе өз бауырлары тарапынан да зорлық-зомбылық көрсетілген жағдайлар болды. Өкінішке қарай, мұндай кезде жасы келген, әлсіз қариялар өздерін қорғай алмай, көмекке мұқтаж күйде қалады.

– Әйелдерді тұрмыстық зорлық-зомбылықтан қорғауда қолданыстағы заңнаманың жұмысы қаншалықты тиімді? Оны жетілдіру қажет пе?

– Әрине, қолданыстағы заңнаманы әлі де жетілдіру қажет деп ойлаймын. Соңғы жылдары бұл бағытта белгілі бір өзгерістер болды. Мысалы, «Құқық бұзушылықтардың алдын алу туралы» заң қабылданып, жалпы алдын алу жұмысы күшейтілді. Бірақ осы заң күшіне енгеннен кейін бұрынғы «Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу туралы» арнайы заңның күші жойылды. Соның салдарынан бірқатар жүйелік мәселелер пайда болды.

Ең бастысы, тұрмыстық зорлық-зомбылыққа нақты бағытталған арнайы әрекет ету жүйесі әлсіреп қалды. Бұрын осы салаға арналған бөлек мемлекеттік бағдарламалар мен іс-қимыл жоспарларын әзірлеуге мүмкіндік болатын, ал қазір ондай тетіктер азайды. Сонымен қатар бұл бағыттағы жұмыстарды мақсатты түрде қаржыландыру мәселесі де күрделене түсті.

Қазіргі заңнамада тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесі небәрі бір тарау аясында ғана қарастырылған. Ал шын мәнінде бұл – өте күрделі әлеуметтік мәселе, сондықтан оны осындай шектеулі деңгейде реттеу жеткіліксіз.

Сондықтан тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы күреске арналған жеке заң қабылдау мәселесі бүгін өте өзекті болып отыр. Мұндай заң қабылданса, полиция, әлеуметтік қызметтер, соттар және дағдарыс орталықтары сияқты барлық жауапты құрылымдардың міндеттері нақты айқындалуы керек. Сонымен қатар агрессорлармен міндетті түрде жұмыс жүргізу тетіктері бекітіліп, дағдарыс орталықтарының қызметі реттеліп, тұрақты қаржыландыру көздері қарастырылуы тиіс. Ең бастысы – алдын алу шаралары мен жәбірленушілерге көмек көрсету жүйесі нақты көрсетілуі керек.

Бұл жерде бір нәрсені түсіну маңызды: құқық бұзушылықтың алдын алу мен тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарын қорғау – екі бөлек бағыт. Сондықтан оларды да бөлек құқықтық деңгейде қарастыру қажет.

Тағы бір маңызды мәселе – тұрмыстық зорлық-зомбылықтың қылмыстық-құқықтық бағасы. Қазір ұрып-соғу немесе денсаулыққа жеңіл зиян келтіру сияқты әрекеттер Қылмыстық кодексте жалпы тәртіппен қаралады. Яғни ол әрекет отбасы ішінде болды ма, әлде басқа жерде болды ма – айырмашылық жасалмайды. Бұл да бірқатар қиындық тудырады. Мысалы, тұрмыстық зорлық-зомбылыққа арналған арнайы әрекет ету алгоритмі жоқ, құқық қорғау органдары мен сот жүйесіне жүктеме артады, ал отбасылық жанжалдардың ерекшелігі ескерілмей қалады.

Кейде «тұрмыстық зорлық-зомбылық толық қылмысқа теңестірілді» деген пікір айтылады. Бірақ бұл толық дұрыс емес. Шын мәнінде кейбір нормалар әкімшілік заңнамадан қылмыстық заңнамаға ауыстырылды, бірақ тұрмыстық зорлық-зомбылыққа арналған жеке құқық бұзушылық құрамы әлі енгізілген жоқ.

Ал егер шынайы түрде қылмыстық жауапкершілік енгізілсін десек, Қылмыстық кодексте бөлек бап болуы керек, отбасылық қатынастардың ерекшелігі ескерілуі тиіс және мұндай жағдайларға арналған арнайы әрекет ету мен қорғау тетіктері қалыптастырылуы қажет. Қазір Қазақстан осы бағытта алғашқы қадамдарын жасап жатыр.

Жалпы алғанда, қазіргі заңнаманы белгілі бір алға жасалған қадам деуге болады. Бірақ ол әлі толық әрі жүйелі емес. Тұрмыстық зорлық-зомбылықты шынымен азайту үшін осы мәселеге арналған жеке заң қабылдау, агрессорлармен жүйелі жұмыс жүргізу және тұрмыстық зорлық-зомбылықты жеке құқық бұзушылық түрі ретінде нақты айқындау қажет. Бұл Қазақстанның әйелдерді қорғау және тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы күрес бағытында жүйелі әрі кешенді саясат ұстанатынын көрсететін маңызды қадам болар еді.

– Неліктен тұрмыстық зорлық-зомбылықтың көптеген жағдайы әлі де отбасы ішінде қалып, полицияға жетпейді?

– Мұның бірнеше себебі бар. Бұл тек психологиялық мәселе ғана емес, оған әлеуметтік және экономикалық жағдайлар да әсер етеді. Ең алдымен, отбасы сенімге, жақындыққа және махаббатқа негізделіп құрылады. Сондықтан зорлық-зомбылыққа тап болған көптеген әйелдер бастапқыда болған жағдайды бірден үлкен мәселе ретінде қабылдай бермейді. Көбіне олар серіктесінің әрекетін ақтауға тырысады, «мүмкін ол өзгереді» деп үміттенеді немесе отбасы мен балалар үшін қарым-қатынасты сақтап қалуға тырысады.

Тіпті дағдарыс орталықтарында оңалту бағдарламасынан өткеннен кейін де кейбір әйелдер бұрынғы ортаға қайта оралып, жағдай түзелер деп күтеді. Бірақ агрессормен жүйелі жұмыс жүргізілмесе, мұндай үміт көп жағдайда ақталмайды. Қазір Қазақстанда агрессорлармен жұмыс жеткілікті деңгейде жолға қойылды деп айту қиын. Көбіне бұл жұмыс жүйесіз жүргізіледі, түрлі мекемелердің өзара үйлесімі де толық қалыптаспаған. Соның салдарынан зорлық көрсететін адамның мінез-құлқын өзгерту деген негізгі мақсатқа жету қиын болып отыр.

Тағы бір маңызды себеп – қорқыныш. Көптеген әйелдер зорлық-зомбылық одан әрі күшейіп кетеді ме деп қауіптенеді, қоғам мен туыстардың айыптауынан қорқады, немесе қолдаусыз қаламын ба деп алаңдайды. Экономикалық тәуелділік те үлкен рөл атқарады. Кейбір әйелдердің жеке баспанасы жоқ, тұрақты табысы болмайды немесе жұбайына қаржылай тәуелді болып келеді. Мұндай жағдайда көмек сұрау да, өмірін түбегейлі өзгерту де әлдеқайда қиын.

Сонымен қатар ерекше осал топтар да бар. Мысалы, құжаттары толық рәсімделмеген әйелдер, тұрақты тұратын жері жоқ адамдар немесе тұрмыс пен күнкөріс жағынан толықтай серіктесіне тәуелді әйелдер. Мұндай жағдайлар да көмекке жүгінуге үлкен кедергі келтіреді. Сондықтан тұрмыстық зорлық-зомбылықтың жасырын қалуы бұл мәселенің жоқтығын білдірмейді. Керісінше, оның қоғамда және отбасылық қатынастарда терең тамыр жайғанын көрсетеді.

Агрессорлармен жүйелі жұмыс жүргізілмейінше, әйелдердің экономикалық тәуелсіздігі күшеймейінше және қолжетімді әрі сенімді қолдау жүйесі қалыптаспайынша, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың көптеген жағдайы әлі де жасырын қалып, құқық қорғау органдарына жетпей қала береді.

– Бүгінде әйелдер көмек сұрауға қаншалықты дайын? Қоғамның бұл мәселеге көзқарасы өзгерді ме?

– Бүгінде әйелдердің көмек сұрауға дайындығы айтарлықтай артты деп сеніммен айтуға болады. Қазіргі қазақстандық әйел бұрынғыға қарағанда әлдеқайда дербес, экономикалық әрі психологиялық тұрғыдан берік. Әсіресе жастар арасында бұл анық байқалады. Жаңа буын мәселені жасырып қалуға онша бейім емес, зорлық-зомбылық туралы ашық айта бастады. Көпшілігі әлеуметтік желілерді де көмек сұраудың, мәселені жария етудің бір жолы ретінде пайдаланып жүр.

Бұрын әйелдерді көбіне қоғамның сөзі, «ел не дейді?» деген қорқыныш тоқтататын. Ал қазір мұндай үрей біртіндеп азайып келеді. Көптеген әйелдер бастан өткерген зорлық-зомбылық үшін өздерін кінәлі сезінбеуі керек екенін түсіне бастады.

Бұл өзгерістер жайдан-жай болған жоқ. Соңғы жылдары журналистер, үкіметтік емес ұйымдар, дағдарыс орталықтары және жалпы қоғам тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесін ашық талқылай бастады. Соның нәтижесінде қоғамда мұндай құбылысқа төзбеу мәдениеті біртіндеп қалыптасып келеді.

Мұны нақты мысалдардан да көруге болады. Қазір зорлық-зомбылыққа куә болған адамдар көбіне үнсіз қалмайды. Керісінше, жәбірленушіге көмектесуге тырысады: кейбірі дағдарыс орталығына жетуіне көмектеседі, жол ақысын төлеп береді, киім-кешек немесе азық-түлік әкеледі. Тіпті уақытша баспана табуға жәрдемдесетіндер де бар. Қайырымдылық қорлары мен ерікті топтар да бұл іске белсенді араласа бастады.

Яғни, маңызды бір өзгеріс байқалады: тұрмыстық зорлық-зомбылық енді тек «отбасының ішкі мәселесі» ретінде қаралмайды. Бұл қоғамды толғандыратын, бәріне ортақ мәселе ретінде қабылдана бастады. Бүгінде қоғамда зардап шеккендерді қолдауға, қиын жағдайда араша түсуге және бұл мәселені бірге шешуге дайын адамдар көбейіп келеді.

– Сіздің ойыңызша, елімізде тұрмыстық зорлық-зомбылық деңгейін төмендетуге нақты қандай шаралар көмектесе алады?

– Шын мәнінде тұрмыстық зорлық-зомбылықты азайту үшін бір ғана шара жеткіліксіз. Нақты нәтиже болуы үшін бірнеше бағыт қатар жүруі керек. Бұл – қоғамның көзқарасын өзгерту, агрессорлармен жүйелі жұмыс жүргізу, заңнаманы жетілдіру және түрлі мемлекеттік органдардың өзара тиімді үйлесімде жұмыс істеуі.

Осындай кешенді тәсіл ғана тұрмыстық зорлық-зомбылық деңгейін нақты төмендетуге мүмкіндік береді. Өйткені зорлық-зомбылық орын алатын қоғам тұрақты әрі қауіпсіз дамиды деп айту қиын.

Сондықтан мемлекет пен қоғамның міндеті тек болған жағдайға реакция білдірумен шектелмеуі тиіс. Ең бастысы – мұндай оқиғалардың алдын алып, олардың санын біртіндеп азайтуға, ал болашақта мүлде болдырмауға бағытталған жүйелі жұмыс жүргізу.

– Сұқбатыңызға рахмет!