Қазақстандағы жануарларға деген қатыгездік: неліктен зорлық зомбылық жазасыз қалуда

Tengrinews.KZ парақшасындағы ақпаратқа сәйкес, Qazaq24.com хабар таратты..

Қазақстанда неге адамдар итбалықты соққыға жығып, арыстанға тас лақтырып, балалардың көзінше итті өлімші етіп сабап немесе марғауды кір жуғыш машинаға салып "жуып", кейін мұның бәрін әлеуметтік желіге жүктей береді?

Мұндай оқиғалар жиі болып тұрады, ал кінәлілер көбіне жазадан құтылып кетеді немесе жеңіл жауапкершілік арқалайды. Көбі бұны жекелеген адамдардың қатыгездігімен түсіндіруге тырысады. Алайда мәселе әлдеқайда тереңде жатыр. Tengrinews.kz жануарларға қарсы зорлық-зомбылық қазақстандық қоғам үшін неге қалыпты жағдайға айналғанын талдап көрді.

Жануарларды "ермек үшін" қинау

Жануарларды тек өшпенділік немесе ызадан емес, көбінесе көңіл көтеру үшін де қинап жатады.

Мәселен, бірде ірі құрылыс компаниясына екі аққудың қанатын кесіп (кәсіби түрде емес), жаңадан салынған тұрғын үй кешені ауласындағы тоғанға жіберіп қою жақсы идея болып көрінген. Ал құстардың бірі ауырып өлгенде, екіншісі сол тоғанда қалған. Осы жағдай бойынша соталды тергеу басталғанымен, тексеріс нәтижелері әлі күнге дейін белгісіз қалды.

Әлеуметтік желілерден алынған сурет

Қазақстанда Каспий итбалықтарына да оңай емес. Зоологтар мен балықшылар оларды агрессиясы жоқ, "елгезек жануарлар" ретінде сипаттайды.

Бірақ Құрық ауылы жағажайында демалушылар бұлай деп санамайды. Бірде итбалық оларға жақындап келгені үшін, оны таспен атып, таяқпен соққыға жыққан.

Мүмкін, ересек адамдар жағажайдағы балаларды қорғау үшін осындай қадамға барған болар. Мүмкін, итбалық агрессия көрсеткен шығар. Жоқ. Мұның бәрі тек суретке түсіру үшін жасалған.

"Бұл жай ғана ермек үшін, суретке түсіп, итбалықты балаларға көрсету үшін жасалды", - дейді куәгерлердің бірі.

Сол куәгердің айтуынша, соққыға жығылған итбалықты кейін теңізге қайта лақтырып жіберген. Оның тірі қалған-қалмағаны белгісіз. Бірақ мұны істегендер жануардың аман-есен жүзіп кеткенін алға тартады. Олар итбалықты мүлдем ұрмағанын айтып, бәрі тек өзін-өзі қорғау мақсатында деп сендірген.

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев оқиғаны сол кезде былай сипаттаған болатын:

"Ақтауда, Маңғыстау облысында итбалықтарды таспен атып, таяқпен ұрып-соққан оқиға болды. Бұл барып тұрған тағылық".

Осыдан кейін Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитеті итбалықты ұрғандардың бәрі анықталып, жауапқа тартылатынын мәлімдеді.

Алайда үш айдан кейін полиция істі жапқаны белгілі болды, себебі "қылмыс құрамы жоқ". Бәрі қисынды: итбалық теңізге жүзіп кетті немесе оны теңізге лақтырып жіберді. Қалай болғанда да: денесі болмаса - іс те жоқ.

Осыдан алты жыл бұрын Қабанбай ауылында екі жасөспірімі күшікті өртеп жіберген. Тірідей. Оқиға болған Алакөл аудандық полиция бөлімі бастығының айтуынша, жасөспірімдер өз кінәсін толық мойындап, жануарды "ермек үшін" азаптап өлтіргендерін айтқан.

Бұл баяғыда болған жағдайлар, қазір бәрі басқаша деп қарсылық білдіруге болар еді. Кейінгі уақытта бірдеңе өзгерді ме, соны қарастырып көрейік. Шамасы, аса өзгермеген сияқты.

2024 жылдың қаңтарында пойыздың астына түсіп, ондаған, тіпті жүздеген ақбөкен қырылып қалды. Пойыз өз бағытымен жүріп бара жатқан. Бірақ жолдағы жануарларды көрсе де, машинистер тоқтамаған. Оның орнына жануарларды басып өткен сәтті, содан кейін оның зардаптарын видеоға түсіріп алуды жөн көрген.

Полиция былай деп жауап берді:

"Аталған дерек бойынша тергеу жүргізілді, материалдар Соталды тергеп-тексерулердің біріңғай тізіліміне тіркелді. Бүгінде іс бойынша тиісті процессуалдық шешім қабылданды".

Ол қандай шешім, қандай жауапкершілік болды және кім жауапқа тартылды? Ведомство түсініктемесінен бұны ұғу мүмкін емес.

Ал осыдан бірнеше ай бұрын Семей тұрғыны кішкене мысықты киімдермен бірге машинаға салып "жуып" жіберген. Ол өліп қалды.

Бірақ ең жантүршігерлік жайт: тұрғын кір жуғыш машина барабанындағы өлі марғауды алдымен суретке түсіріп, кейін оны әлеуметтік желіге салған.

Оқиға қоғамда резонанс тудырғанда, әйел "оны кінәлаудың қажеті жоқ" екенін, өйткені мысықты кір жуғыш машинаға үлкен ұлы тығып жібергенін жазды. Оның айтуынша, бұған дейін ұлы "мысықты мұздатқышқа да салып жіберген" көрінеді.

Әлеуметтік желідегі жазба скриншоттары

Нәтижесінде қазақстандық әйелге 10 АЕК - шамамен 43 мың теңге көлемінде айыппұл салынды.

Немесе тағы бір оқиға. Бұл шамамен бір ай бұрын Алматы хайуанаттар бағында болған. Бір әйел балаларымен арыстанды көруге барған, ал ол... ұйықтап жатқан. Келуші жыртқыштың назарын аудару үшін оған тас лақтырған.

Instagram-дағы бұл жарияланымды көру

Алматы хайуанаттар бағы / Алматинский зоопарк (@almatyzoo) жариялаған жазба

Хайуанаттар бағының әкімшілігі бұл жағдайды назардан тыс қалдырмай, бейнебақылау камераларындағы барлық жазба мен арыз шара қолдану үшін полицияға жолданғанын мәлімдеді.

Сондай-ақ хайуанаттар бағы мынадай үндеу жариялады:

"Барлық келушілерді жануарларға құрметпен қарап, хайуанаттар бағына келу ережелерін сақтауға шақырамыз. Жануарлардың амандығы мен әл-ауқаты біз үшін әрқашан басты орында."

"Бұл жай ғана ит": біз неге қатыгезбіз?

Бұл сұраққа жауап алу үшін екі зооқорғаушымен: KARE қорының жетекшісі Юлия Коваленкомен және зообелсенді, блог авторы Сабина Омарбековамен сөйлестік.

Екеуі де зооқорғау саласында көп жылдан бері еңбек етіп келеді. Қалыптасқан жаңсақ пікірге қарамастан, бұл ең алдымен жануарлармен емес, адамдармен жұмыс істеу.

Мамандардың түсіндіруі бойынша, адамдардың жануарларға қатыгездік көрсетуінің бірнеше себебі бар. Біз олардың әрқайсына егжей-тегжейлі тоқталып, бұл жағдайды өзгерту мүмкін бе, жоқ па, соны айтамыз.

Қоғамда жануарларға ізгілікпен қарау мәдениеті қалыптаспаған

Зооқорғаушылар пікірінше, басты себеп - елде жануарларға ізгілікпен қарау мәдениеті қалыптаспағанында.

"Шын мәнінде, Қазақстандағы адамдар басқа елдерге қарағанда қатыгез емес. Қатыгездік барлық жерде бар, бірақ бізде мемлекеттік деңгейде адамдардың бойында жануарларға деген жауапты әрі ізгілікті қарым-қатынасты тәрбиелейтін жүйе жоқ. Жануарларға деген жанашырлыққа қатысты әлеуметтік жарнамалар, балаларды ізгілікке тәрбиелеу стратегиясы жоқ. Бұл - жүйелі проблема", - дейді Юлия Коваленко.

Сабина Омарбекова тағы бір қырына назар аударады. Оның айтуынша, Қазақстанда жануарлар әлі күнге дейін мүлік ретінде қабылданады. Бұл тек қоғамдық санаға қатысты емес, мұндай көзқарас заңнамалық деңгейде де бекітілген.

"Жануарларға жауапкершілікпен қарау туралы" заңда былай делінген:

"Жануардың иесі - жануар меншік құқығында немесе өзге де заттық құқықта тиесілі жеке немесе заңды тұлға".

Сарапшылар пікірінше, көптеген күрделі мәселе дәл осындай көзқарастан туындайды. Халықтың басым бөлігі үшін үй жануарлары да, жабайы аңдар да - ең алдымен ауырсыну мен қасіретті сезіне алатын тірі жан емес, зат, мүлік.

"Ал затты лақтырып тастауға болады. Затты сатуға, айырбастауға немесе одан құтылуға болады. Зат қандай да бір функцияны атқаруы тиіс. Ит үй күзетуі керек. Мысық тышқан аулауы керек. Тордағы тауыс немесе қояндар демалыс орындарында қонақтардың көңілін көтеруі тиіс. Олардың күйзеліске түсуі немесе антисанитарияда өмір сүруі маңызды емес. Егер олар өз функциясын орындамаса, олардың не керегі бар?" - деп Омарбекова қоғамда кең таралған көзқарасты сипаттады.

Егер сіз мұны тек үй жануарларына қатысты деп ойласаңыз, қателесесіз. Жабайы аңдарға қатысты да жағдай осындай.

"Міне, сіз Каспий теңізінің жағасында демалып жатырсыз. Бұл - итбалықтың мекені. Ал ол жағаға шығып қалса, үйімізге келгендей болады. Мысалы, Үлкен Алматы көліне түсетін барысқа қатысты да солай: бұл әдемі "зат", оның тамақ іздеп келгені немесе күйзелісте болғаны ешкімді толғандырмайды. Онымен суретке түсіп, инстаграмға салу керек", - деп толықтырды Сабина.

Қорытындылай келе, осындай ресми түрде бекітілген ұстаным қоғамда "жануар - зат" деген түсініктің орнығуына ықпал етті. Демек, оны пайдалануға, ұрып-соғуға, өлтіруге болады. Және бұл үшін ешқандай жауапкершілік болмайтын сияқты көрінеді. Өйткені адамның жайлылығы әрқашан маңыздырақ болып шығады.

"Адамдар жануардың өмірін заңмен қорғалған құндылық ретінде қабылдамайды. Жануарды өлтіргені үшін жаза қолданылатын жағдайлар өте сирек, адамдар мұны көріп отыр", - дейді Коваленко.

Заңнамалық қайшылық

Сыни көзқарастағы оқырман: "Жақында жануарларды қорғау туралы жаңартылған заң қабылданды емес пе, онда хайуандарға зорлық-зомбылық көрсеткені үшін айыппұлдар мен жаза мерзімдері ұлғайтылды ғой", - деп қарсылық білдіруі мүмкін. Иә, солай, бірақ бәрі оңай емес.

Еске салайық, бұл заңдағы басты өзгерістердің бірі - қаңғыбас иттер мен мысықтарды жансыздандыру тәртібінің іс жүзінде қайта оралуы болды.

Айыппұлдарға келетін болсақ - иә, олар шынымен де қатаңдатылды. Басқа да жазалау шаралары сияқты.

Анықтама: 20 шілдеден бастап Қазақстанда "Жануарларға жауапкершілікпен қарау туралы" заңға түзетулер күшіне енді. Оған сәйкес, жануарға мүгедектікке әкеп соққан қатыгездік көрсеткені үшін айыппұл 120-дан 150 АЕК-ке дейін (2026 жылы 519 мыңнан 648 мың теңгеге дейін) өсті, ал қамау мерзімі - 30-дан 40 тәулікке дейін ұзартылды. Жануардың өліміне әкеп соққан қатыгездік үшін де жаза қатайтылды: айыппұл 1000 АЕК-тен 2000 АЕК-ке дейін (биыл 4,3 миллионнан 8,6 миллион теңгеге дейін) өсті, ал бас бостандығын шектеу немесе одан айыру мерзімі - бір жылдан үш жылға дейін ұзартылды.

Құқықтық тұрғыдан бәрі дұрыс жазылған, бірақ сарапшылардың айтуынша, құқық қолдану тәжірибесі ақсап тұр.

"Біздің заңдарымыз мінсіз, айыппұлдарымыз жоғары болуы мүмкін, бірақ олар іс жүзінде қолданылмаса, көк тиындық құны жоқ. Қазіргі жағдай дәл осындай болып отыр. Заң бар, бірақ ол жұмыс істемейді. Учаскелік полиция қызметкерлері жануарларға қарау туралы бұл заң аясында қалай жұмыс істеу керек екенін қарапайым деңгейде түсінбейді", - дейді Коваленко.

Зооқорғаушылар мемлекеттік органдардың жануарларға қатысты қылмыстарды байыппен қабылдамайтынына жиі тап болады.

"Бұл өте кең таралған тәжірибе. Бізге бұл заң жүзінде ауыр қылмыс емес, жай ғана "теріс қылық" екенін жиі айтады. Полицияға жүгінгенде "бұл жай ғана ит қой", "бұл жай ғана мысық қой" деген сөздерді жиі естиміз. Осындай көзқарастың кесірінен мұндай қылмыстар сотқа дейін жетпейді", - деп түсіндіреді сарапшы.

Сондай-ақ ол жазасыздық әрқашан жаңа қатыгездікке, көбіне одан да зұлым әрекеттерге бастайтын келесі қадам екенін айтады.

Осыдан кейін Коваленко жануардың құндылығы мәселесіне қайта оралады. Ол мынадай салыстыруды ұсынады: хайуанаттар бағындағы немесе қорықтағы жануардың құндылығы бөлек - ол мемлекет қорғауында және мемлекет меншігі болып саналады.

Егер сіз Қызыл кітапқа енген жануарды өлтірсеңіз, шын мәнінде мемлекеттің "меншігін" жойған болып саналасыз. Мұндай жағдайларда заңдар тиісті деңгейде жұмыс істейді. Ал егер сіз көшедегі біреудің мысығы немесе иті сияқты жат бір жануарды, тіпті Қызыл кітапқа енбеген итбалықты өлтірсеңіз, сізге ешқандай жаза қолданылмауы мүмкін.

Бұл - бірінші қайшылық. Екіншісі жаңартылған заңның ішінде жатыр және екі сұхбат берушінің айтуынша, ол мынадай:

Бір жағынан, заң жануарларға қатыгездік көрсеткені үшін жазаны қатайтып, жалпы азаматтардың жауапкершілігін арттырды. Екінші жағынан - дәл осы заң, ең алдымен, аулау қызметтері арқылы жануарларды жансыздандыруға мүмкіндіктерді кеңейтті.

"Бұл заң ештеңені өзгерткен жоқ. Бұрынғыша аулап жатыр. Алматыда, тіпті қала орталығында қазір сырғасы бар (яғни вакцинацияланған және чиптелген - ред. ескертуі), тиісуге болмайтын иттерді көрмейсіз. 20 шілдеге дейін олар мүлдем дерлік жойылып кетті", - дейді Омарбекова.

2026 жылғы 14 шілдеде Қонаев қаласының тұрғынына көршілерінің мысықтардан шығатын жағымсыз иіске шағымынан кейін учаскелік полиция мен аулау қызметінің мамандары келген. Үй иесінің айтуынша, ол жануарларды беруден бас тартқан, содан кейін қызметкерлердің заңды талаптарына қарсылық көрсеткені үшін полиция бөліміне жеткізілген. Әйел үйде болмаған кезде пәтерде полиция мен аулау қызметінің өкілдері қалған. Үйіне оралғанда ол көптеген қан іздерін, төңкерілген жиһаздарды және бір жараланған мысықты көрген. Оның айтуынша, 19 жануарды тікелей пәтер ішінде өлтірген. Қонаев әкімдігі тексерудің көршілердің антисанитария мен жануарларды тиісінше ұстамау туралы көптеген шағымына байланысты жүргізілгенін растады, бірақ тәркіленген мысықтардың тағдыры не болғанын хабарламады. Полиция өз кезегінде жануарларды өлтіру туралы ақпараттың расталмағанын мәлімдеді, бірақ қызметкерлердің біріне қатысты қызметтік тексеру жүргізуге уәде берді.

Бұл ретте сұхбат беруші заң жергілікті атқарушы билікке таңдау беретініне назар аударады: олар қаңғыбас жануарлар мәселесін тек эвтаназия арқылы емес, сонымен қатар ізгілікті жолмен де шеше алады.

Анықтама: Қаңғыбас жануарлардың санын реттеудің халықаралық деңгейде мойындалған гуманды әдісі - АСВҚ (аулау - стерилизациялау - вакцинациялау - қайтару) тәсілі болып саналады. Мұның мәні - ауланған иттер мен мысықтарды жоймай, оларды стерилизациялап, егу (бірінші кезекте - құтыруға қарсы) және бұрынғы мекеніне қайтару. Мақсаты - популяция тұрақтылығын сақтай отырып, көбеюдің алдын алу және ауру қаупін азайту. Бұл ретте стерилизацияланған және егілген иттер мен мысықтар өз аумағын қорғап, құтыру ауруын тасымалдауы мүмкін жабайы аңдарды жібермейді, осылайша аурудың таралуын тежейді. ДДСҰ ұсыныстарына сәйкес, белгілі бір аумақта құтыру ошақтарын тоқтату үшін қаңғыбас иттердің кемінде 70 пайызын вакцинациялау қажет.

Бірақ зооқорғаушылар жергілікті жерлерде көбіне ізгілікті әдісті емес, жануарларды жоюды таңдайтынына сендіреді, өйткені бұл оңайырақ әрі арзанырақ.

"Сондай-ақ біз жануарлар паналарына қысым жасалып жатқанын байқадық. Олардың жерлерін тартып ала бастады. Оның үстіне біздің заңда бұл үшін арнайы бөлінетін нақты аумақтар қарастырылмаған. Адамдар бұл жерлерді өздері сатып алып, паналарды өздері салған", - деп толықтырды Омарбекова.

2026 жылдың көктемінде Алматы облысындағы ZooHome жекеменшік панажайының жетекшісі Евгения Мамаева сот шешімімен ол бірнеше жыл бұрын қаңғыбас жануарларды асырау үшін өз қаражатына сатып алған жерді мемлекетке қайтарып алу туралы шешім қабылдағанын хабарлады. Бұған ауыл шаруашылығы мақсатындағы жердің нысаналы мақсаты бойынша пайдаланылмауы себеп болған. Сол уақытта онда 500–600-ге жуық ит пен мысық болған және Мамаеваның айтуынша, олардың тағдырына қауіп төнген: өңірде мұндай көлемдегі жануарларды бірден қабылдай алатын мемлекеттік панажай жоқ, ал шұғыл көшу үй жануарларының бір бөлігінің қырылуына немесе олардың қайтадан көшеде қалуына әкеп соғуы мүмкін еді. Облыс әкімдігі учаскенің сот шешімімен алынып жатқанын растады, бірақ тұрғын үй кешендерінен тыс жерден баламалы учаске беруге дайын екендіктерін білдірді.

Отбасы, мемлекет немесе жазасыздық

Расында да, жануарларға деген гуманды көзқарасты қалыптастыруда мемлекеттің жауапкершілігі мен рөлі бар, бірақ адамдардың да жауапкершілігін ұмытпаған жөн.

Бұл тақырыптағы пікірталастарда жиі айтылатын дәлел: жануарларға деген мейірімділікті мемлекет емес, ата-ана бала кезден тәрбиелеуі керек.

Зооқорғаушылардың түсіндіруі бойынша, отбасылық тәрбиенің рөлі шынымен де зор. Балаға қоршаған ортаға, соның ішінде жануарларға қалай қарау керек екенін ең алдымен ата-анасы көрсетеді. Бірақ мәселе, олардың айтуынша, ата-аналардың өздері қатыгездік қалыпты жағдай саналып келген ортада өскендігінде болып отыр.

"Баланың мысықты теппек болғанын, ал ересектердің оны тыюдың орнына күліп тұрғанын жиі көремін. Бұл - ата-ананың жауапкершілігі. Бірақ мемлекеттік саясатқа оралсақ, бұл ересек адам "мысықты жазасыз ұруға болады" деген сенімді бір жерден алды ғой. Ол кезінде бұлай істеуге болмайтыны туралы білімді алмаған, енді соны өз балаларына проекциялап жатыр", - дейді қор жетекшісі Юлия Коваленко.

Коваленконың айтуынша, зооқорғаушылар көп жылдан бері бұл олқылықтың орнын өз бетінше толтыруға тырысып келеді. Олар мектептер мен балабақшаларда жануарларға қалай дұрыс қарау керек екенін айтып, "мейірімділік сабақтарын" өткізеді. Әдетте балалар мәселенің мәнін тез түсінеді. Алайда, оның айтуынша, үйіне барғанда олардың көбі мүлдем басқа құндылықтар жүйесіне тап болады.

"Балалардың ата-анасына мысықты құйрығынан тартуға болмайтынын айтқан кездері болды. Ал оған жауап ретінде: "Не айтып тұрсың? Ата-бабамыз солай өмір сүрген, одан ештеңе болған жоқ", - деген сөздер естіген", - деп мысал келтіреді ол.

Сондықтан тек балалармен жұмыс істеу жеткіліксіз. Ересектер де өзгеруі тиіс.

"Бізге ересектерді де қайта тәрбиелеу керек. Мен мұны әкімшілік және қылмыстық заңдардан басқа жолмен қалай істеуге болатынын білмеймін", - деді ол.

Бұл пікірмен зообелсенді Сабина Омарбекова да келіседі. Оның айтуынша, егер үйде балаға күн сайын керісінше түсіндірілсе, одан жануарларға ізгілікпен қарауды талап ету мүмкін емес.

"Егер ересек адам балаға жануарды зат ретінде көрсетсе, бала да солай істейтін болады. Ал біз балалардан басқаша мінез-құлық күтеміз. Балаларға мейірімділік сабақтарын өткізу - тамаша идея. Бірақ осы ұстанымдарды үйде, жұмыста, тіпті мінберлерде айтып жүрген ересектермен не істейміз?"

Омарбекованың айтуынша, зооқорғаушылар жиі еститін тағы бір танымал тезис: "өзіңнен баста". Ол қоғамдық өзгерістер мәселесінде бұл принциптің белгілі бір сәтке дейін ғана жұмыс істейтініне сенімді. Сондықтан, оның пайымдауынша, мемлекеттің қатысуынсыз ауқымды өзгерістерге қол жеткізу мүмкін емес.

"Жақында ғана бір адамның балалардың көзінше итті аяусыз өлтірген оқиғасы болды. Ол жазалануы керек сияқты көрінген. Бірақ оның орнына рақымшылық туралы заңды пайдаланып, бостандыққа шықты. Осы жерде жүйелі сұрақ туындайды: жануарларға қатыгездікпен қарау туралы бап қалайша рақымшылыққа ілігіп кетті? Неге заң шығарушы мұндай мүмкіндікке жол берді? Меніңше, жауап өте қарапайым: жануарлар өмірінің ешқандай құндылығы жоқ", - деп түйіндеді Коваленко.

Анықтама: 2026 жылдың маусымында Петропавлда 47 жастағы ер адам мас күйінде Барсик есімді аула итінің мойнына, жауырын тұсына және кеудесіне асүй пышағымен бірнеше рет соққы жасаған. Алған жарақаттарынан ит өліп қалды, кейін сот анықтағандай, жануар қатты азап пен қиындық көрген. Тергеу амалдары ер адамның бұл әрекетке бұзақылық ниетпен, әдейі барғандығы туралы қорытындыға келді. Бұған дейін ол ұрлық жасағаны үшін сотты болған. Сот отырысы кезінде айыпталушы кінәсін толық мойындап, өкініш білдірді және оған рақымшылық туралы заңды қолдануды сұрады. Мемлекеттік айыптаушы бұл өтінішке қарсы болмады, ал сот өтінішхатты қанағаттандырып, қылмыстық істі тоқтату арқылы ер адамды қылмыстық жауаптылықтан босатты.

Жануарларға көрсетілген зорлық-зомбылыққа куә болып, бұған бейжай қарай алмасаңыз не істеу керек?

Сондай-ақ сарапшылар жануарларға қатысты қатыгездіктің куәсі болған, бірақ полицияға арыз жазуға ниеті жоқ, қорқатын немесе мұндай жағдайда қалай әрекет ету керек екенін білмейтін адамдардың жиі жүгінетінін айтады. Сондықтан біз зооқорғаушы Юлия Коваленкодан оқырмандарымыз үшін нұсқаулық дайындап беруді өтіндік. Ол осындай жағдайларға тап болған қазақстандықтарға кеңес беруге маманданған - міне, оның ұсыныстары:

1. Жануарға жасалған зорлық-зомбылықты тіркеп алыңыз

Ең бірінші кезекте айғақтар жинау қажет. Егер қауіпсіз болса, болып жатқан жағдайды фотоға немесе видеоға түсіріп алыңыз. Дәл осы материалдар кейіннен істегі басты дәлел бола алады.

2. Полицияға арыз жазыңыз

Мұны e-Otinish сервисі арқылы онлайн жасауға болады. Арызға міндетті түрде қолыңызда бар барлық фото және видеоматериалдарды тіркеңіз.

Арызда болған жағдайды егжей-тегжейлі, бірақ сезімге берілмей сипаттаңыз: күні, уақыты, жануармен нақты не болғаны, куәгерлердің болуы, балалардың қатысуы және сөзіңізді тағы кім растай алатынын көрсетіңіз. Мән-жайды айтқанда асыра сілтемей немесе өз ойыңыздан қоспай, тек фактілерге сүйену маңызды.

3. Арыздың тіркелгеніне көз жеткізіңіз

Тіркеуден өткен соң өтінішке бірегей тіркеу нөмірі беріледі. Оны сақтап қою керек - дәл осы нөмір арқылы істің одан әрі қаралу барысын қадағалауға болады.

4. Полицияның жауабын күтіңіз

Көбіне арыз иелері құқық бұзушылық құрамының жоқтығы туралы жауап алып, материалдар архивке жіберіледі. Бұл істің осымен біткенін білдірмейді.

5. Қажет болса, прокуратураға жүгініңіз

Егер полицияның шешімімен келіспесеңіз, жүргізілген тексерістің заңдылығын тексеру туралы өтінішпен прокуратураға жүгініңіз. Осыдан кейін құқық қорғау органдары, әдетте, іс мән-жайын қайта зерттеп, куәгерлерден жауап алады, ықтимал құқық бұзушыны анықтап, процестік тексеруді жалғастырады.

"Ең бастысы - болып жатқан жағдайды камераға түсіріп алу. Бұл бүкіл процесс барысындағы негізгі айғақ болады. Сондай-ақ, мәселені еріктілерге немесе қорларға "сілтей салу" үшін уақыт жоғалтпауға кеңес беремін. Біз әрқашан бағыт-бағдар беріп, көмектесуге дайынбыз, бірақ мұнда қатардағы азаматтардан полицияға неғұрлым көп арыз түссе, мұндай қылмыстарға назар аудару туралы үндеу соғұрлым күшті болады", - дейді Коваленко.

Жануарларға жасалатын қатыгездікті тоқтату үшін қоғам не істеуі керек?

Сұхбаттасушыларымыз айтқан ойды түйіндесек, мынадай тұжырым шығады: бұл мәселенің әмбебап шешімі жоқ. Тек айыппұлдарды көбейтіп, адамдардың жануарларды қинауын тоқтатады деп күтіп отыруға болмайды. Сонымен қатар, тек қана "мейірімділік сабақтарымен" жағдайды түзеу мүмкін емес. Зооқорғаушылардың пікірінше, қоғамның көзқарасын тек кешенді және ұзақ мерзімді жұмыс арқылы - заңнамалық, білім беру және ақпараттық деңгейлерде бір мезгілде әрекет ету арқылы ғана өзгертуге болады.

KARE қорының жетекшісі Юлия Коваленко Қазақстанға жануарларға адамгершілікпен қарауды қалыптастыратын толыққанды мемлекеттік бағдарлама қажет деп санайды. Бұл бүгінде өңірлерді дамыту, жол қозғалысы қауіпсіздігі немесе сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес бағдарламалары сияқты іске асырылуы тиіс.

"Бұл нақты жазылған мемлекеттік саясат болуы керек. Оған түрлі ведомстволар тартылатын жол картасы қажет. Оқу-ағарту министрлігі мектептерде жануарларға ізгілікпен қарау сабақтарын енгізуі тиіс. Бүгінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы немесе жол ережелері туралы роликтер сияқты әлеуметтік жарнамалар пайда болуы керек. Бізде қажетті инфрақұрылымның бәрі бар. Оны нөлден бастап құрудың қажеті жоқ - тек оны жануарларға адамгершілікпен қарауды қалыптастыруға бағыттау қажет", - дейді ол.

Коваленконың пайымдауынша, құқық қорғау органдары да маңызды рөл атқара алады. Оның пікірінше, полиция тек жасалып қойған қылмыстарды тергеумен шектелмей, алдын алу шараларымен де айналысуы міндетті:

"Учаскелік инспекторлар тұрғындарға жануарларды ұстау ережелерін айтып, қатыгездік таныту қылмыс екенін түсіндіруі керек. Телевизияда бағдарламалар, БАҚ-та жарияланымдар қажет. Жаңадан ештеңе ойлап табудың қажеті жоқ - бұл тетіктердің бәрі бар. Тек солардың жұмыс істей бастағаны керек".

Сонымен қатар, оның айтуынша, кейінгі жылдары қоғам бәрібір өзгерді. Егер бұрын жануарларға көрсетілген қатыгездікке ешкім мән бермейтін болса, бүгінде мұндай жайттар қоғамда кеңінен талқыланып, үлкен резонанс тудырады.

"Бүгінгі қоғам мұндай қатыгездікті көруді қаламайды. Адамдар жазалануын талап етеді. Иә, жауапсыз көзқарас ешқайда кеткен жоқ. Бірақ біз басқа жайтты да көріп отырмыз - өте көп адам жануарларға қарсы зорлық-зомбылыққа ашық қарсы шығады. Бұл жақсы нышан. Демек, өзгерістерге деген сұраныс қалыптасты", - деп түйіндеді зооқорғаушы.

Сабина Омарбекова тек заңдарды емес, қоғамдық ұстанымдарды да өзгерту қажет деген пікірге қосылады. Оның айтуынша, егер құндылықтарды қалыптастыруды бастамаса, жануарларға деген ізгілікті көзқарасты күту мүмкін емес.

"Қоғам басқаша ойлауы үшін жануарлар туралы түсініктің өзін өзгерту керек. Бұл үшін тұрақты ақпараттық жұмыс қажет. Бірақ бүгінде оны тек шағын топ қана жүргізіп жатыр. Мұны жаппай деңгейде тек мемлекет істей алады", - дейді Омарбекова.

Алайда, оның пікірінше, тек ақпараттық науқан да жеткіліксіз.

"Бәрі қатар жүруі тиіс: заңнама да, ағарту ісі де, ақпараттық жұмыс та. Кейбір адамдарға түсіндіру жұмыстары әсер етсе, басқалары тек айыппұлдар мен қоғамдық айыптаудан ғана қорқады. Сондықтан барлық бағытта бірдей жұмыс істеу керек", - дейді зооқорғаушы.

Бәлкім, дәл осы ой материалдың басында қойған сұрағымызға ең дұрыс жауап болар. Жануарларға деген қатыгездік өздігінен пайда болмайды. Оны қоғам қалыптастырады. Демек, қоғам - мемлекеттің, білім беру жүйесінің, құқық қорғау органдарының, БАҚ-тың және азаматтардың өздерінің қатысуымен - оны өзгертуге қауқарлы.

Авторы: Александр Григорянц

Аудрған: Дина Шәріпхан