Қазақстандықтар шекті деңгей көтерілгеннен кейін зейнетақы жинақтарын алудың жолын тапты

Қазақстанда зейнетақы жинағының артық бөлігін пайдалану үшін белгіленген жеткілікті шек екі есеге жуық өсті. Жинағын пайдаланудан үміт үзбегендер енді басқа жолдарды іздей бастады. Соның бірі – ақшаны сақтандыру компаниясына аударып, зейнетақы аннуитетін рәсімдеу. Алайда бұл жерде де бәрі көрінгендей оңай емес.

Қазақстанда зейнетақы жинағының артық бөлігін пайдалану үшін белгіленген жеткілікті шек екі есеге жуық өсті. Жинағын пайдаланудан үміт үзбегендер енді басқа жолдарды іздей бастады. Соның бірі – ақшаны сақтандыру компаниясына аударып, зейнетақы аннуитетін рәсімдеу. Алайда бұл жерде де бәрі көрінгендей оңай емес.

Бұл не – жаңа әрі қауіпті "саңылау ма", әлде шынымен де нақты балама ма? Ол кімдерге тиімді, қандай кедергілері бар және оны қалай пайдалануға болады? Мән-жайды Tengrinews.kz тілшісі анықтап көрді.

Мән-жайы

Маусым айының басында Қазақстанда жеткілікті шек өсті.

Анықтама. Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының (БЖЗҚ) мәліметінше, енді зейнетақы жинағын пайдалану үшін 20 жастағы қазақстандықтың шотында кемінде 6,67 миллион теңге, 30 жастағы азаматта – 9,75 миллион теңге, ал 40 жастағы азаматта 13,37 миллион теңге болуы керек.

БЖЗҚ жеткілікті шектің өсуі болашақта зейнетақы төлемдерінің айтарлықтай артуына септігін тигізеді деп уәде береді. Десе де, қазақстандықтардың бір бөлігі ақшасын сақтандыру компанияларына аудара бастады.

Бұл жүйе қалай жұмыс істейді және оның зейнетақы қорынан айырмашылығы неде? Рет-ретімен талдап көрейік.

Жарналарыңызға не болады?

Бастапқыда сіздің барлық зейнетақы аударымдарыңыз (ай сайынғы жалақыдан ұсталатын 10 пайыз) БЖЗҚ-ға түседі.

Сіз жұмыс істеп жүргенде бұл ақша сонда сақталады және онымен мынадай процестер жүреді:

Инвестициялау. Ақша жай ғана өлі жүк болып жатпайды. Ұлттық банк бұл қаражатты басқарады (немесе сіз оның бір бөлігін арнайы компаниялардың басқаруына бере аласыз) және жинақтарды инфляциядан қорғау әрі сізге инвестициялық табыс әкелу үшін бағалы қағаздарға, облигацияларға және мемлекеттік жобаларға инвестициялайды. Мемлекеттік кепілдік. Мемлекет сізге зейнет жасына жеткен сәттегі инфляция деңгейін ескере отырып, міндетті зейнетақы жарналарының сақталуына кепілдік береді. Қарапайым тілмен айтқанда – ақшаңыз қауіпсіз жерде. "Артық" ақшаны пайдалану. Зейнетақыға қажетті қаражат қорын жеткілікті деңгейде жинақтаған кезде – сізге оның артық бөлігін пайдалануға рұқсат беріледі. Бірақ оны тек тұрғын үйге немесе емделуге ғана жұмсауға болады. Зейнетақы жинақтары БЖЗҚ-дан қайда аударыла бастады?

Жаңа жеткілікті шек жарияланғаннан кейін қазақстандықтардың бір бөлігі зейнетақы жинақтарын сақтандыру компанияларына аудару мәселесін белсенді талқылай бастады. Көбісі осы жолмен шекті төмендетіп, зейнетақы ақшасына қол жеткізуге болады деп шешті.

Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығының Сақтандыру нарығын дамыту орталығының басқарушы директоры Бауыржан Нағмановтың айтуынша, қазір БЖЗҚ-дан ақшаны сақтандыру компанияларына аударуға ниет білдірушілердің сұранысы жоғары, тіпті "толқыны" байқалады. Бұл "зейнетақы аннуитеті" деп аталады.

"Жаңа шектер жарияланғаннан кейін қызығушылықтың артқаны шынымен сезіледі. Біз Қауымдастық ретінде келісімшарттар жасамаймыз, бірақ сақтандыру компанияларымен өзара іс-қимыл жасаймыз, сондықтан мұндай фактінің бар екені рас: клиенттер көбейді. Нақты статистика жоқ, бірақ клиенттермен жұмыс істейтін мамандар мен менеджерлер мұны атап өтуде", – деді ол.

Мәні неде: Зейнетақы аннуитеті - бұл сақтандыру компанияларының қызметі, ол зейнетақыны ресми белгіленген жастан ертерек және өмір бойы алуға мүмкіндік береді. Маңызды шарт - БЖЗҚ-дағы барлық ақшаны аударып, келісімшарт жасасу керек.

Қарапайым тілмен айтқанда: сіз БЖЗҚ-дағы жинақтарыңызды алып, оны өмірді сақтандыру компаниясына (ӨСК) бересіз, ал ол өз кезегінде сізге өміріңіздің соңына дейін бекітілген ай сайынғы төлемге кепілдік береді.

Аннуитетті кімдер рәсімдей алады?

Ақшаны БЖЗҚ-дан сақтандыру компаниясына аудару тетігі бұрыннан бар. Оның механизмі мынадай.

Сіздің БЖЗҚ-дағы шотыңызда белгілі бір ең төменгі сома (аннуитет үшін "жеткілікті шек" деп аталатын) жиналуы тиіс. Бұл сома жыл сайын өзгереді және жас пен жынысқа байланысты болады. Әйелдер үшін бұл сома әдетте жоғарырақ, себебі статистика бойынша олардың өмір сүру ұзақтығы көбірек.

Сіз сақтандыру компаниясымен келісімшарт жасайсыз, ал БЖЗҚ ақшаңызды сонда аударады. Барлық сома сіздің қолыңызға жеке берілмейді. Белгілі бір жасқа жеткенде, сізге ай сайын картаңызға төлемдер түсіп тұрады.

Бұл ретте ӨСК-мен келісімшарт жасасу үшін зейнетақы шотыңызда белгілі бір минимум жиналуы керек. Сонымен қатар зейнетақы аннуитеті жедел және кейінге қалдырылған болып бөлінеді.

Жедел және кейінге қалдырылған зейнетақы аннуитеттерінің арасындағы негізгі айырмашылық - төлемдердің басталу күні және сақтандыру компаниясымен келісімшарт жасасуға болатын жас. Бірінші жағдайда сіз ақшаны беріп, бірден табыс ала бастасаңыз, екіншісінде - жинағыңызды "өсімге" бере отырып, ерте зейнетке шығу мүмкіндігін алдын ала брондайсыз.

Алдын ала нені білу керек?

Ақшаны сақтандыру компаниясына аударғаннан кейін БЖЗҚ-дағы шотыңыз нөлге теңеледі, деп түсіндірді Бауыржан Нағманов. Ақшаны таңдалған компания мен зейнетақы қоры арасында бөлу мүмкін емес.

Бұл кезекті "саңылау" емес пе деген сұраққа сарапшы жоқ деп жауап берді.

"Шын мәнінде, бұл ешқандай да саңылау емес. Бұл – заңнаманың қолданыстағы нормасы. Ол Әлеуметтік кодексте жазылған. Бұл норма зейнетақы аннуитеті шартын жасасуға мүмкіндік береді. 55 жасқа толғанда, 9 миллион теңге жинаған ер адамдар зейнетақы аннуитеті шартын жасасып, өмір бойы ай сайынғы төлемдерді ала алады. Әйелдер үшін бұл шекті сома сәл көбірек", – деді Нағманов.

Бірақ маңызды жайт бар: ақша сақтандыру компаниясына аударылғаннан кейін БЖЗҚ-ға қайта оралу мүмкін емес.

Сіздің жаңа зейнетақы аударымдарыңыз БЖЗҚ-ға түсе береді, бірақ шот іс жүзінде қайтадан қалыптаса бастайды. Кейіннен жинақтың артық бөлігін, егер жеткілікті шекке жетсе, тұрғын үйге немесе емделуге пайдалануға болады.

Қандай кедергілер болуы мүмкін?

Сарапшымен сұхбат кезінде біз тәуекелдер туралы да сұрадық: егер сақтандыру компаниясы дефолтқа ұшыраса, ақша не болады және адам қайтыс болған жағдайда жинақтарды мұраға қалдыру қалай жүзеге асырылады?

"Шындығына келгенде, мен ешқандай кемшілік көріп тұрған жоқпын. Сақтандыру нарығының дамуына өзім жауапты болғандықтан, мұнда тиімді тұстар көбірек дер едім", – деп жауап берді ол.

Бауыржан Нағмановтың түсіндіруінше, қазіргі уақытта адам қайтыс болғаннан кейін сақтандыру компаниясына аударылған жинақтарды туыстары ала алмайды. Бірақ жақын арада бәрі өзгеруі тиіс: тиісті түзетулер қабылданды.

"Қазір заңнамаға өзгерістер енгізілді, енді адам қайтыс болғаннан кейін қалған төлемдер зейнетақы қорындағыдай сақтандыру компаниясынан да мұрагерлікке беріледі. Оны нотариус арқылы анықталатын мұрагерлер алады. Ал егер сақтандыру компаниясы банкротқа ұшыраса, шартта қарастырылған төлемдерге сақтандыру төлемдерін кепілдендіру қоры кепілдік береді. Бұл – заң талабы. Банктік депозиттерге ұқсас қорғау механизмі жұмыс істейді", – деп жауап берді ол.

Нағманов зейнетақы аннуитеті ер адамдар үшін 55 жастан бастап ай сайынғы төлемдерді алуға мүмкіндік беретінін тағы да қайталап айтты.

"Егер бұрын төлемдерді айына бір рет, тоқсанына бір рет, жарты жылда немесе жылына бір рет алуға болатын болса, қазір заңда ай сайынғы төлем қарастырылған", – деп атап өтті сұхбат беруші.

БЖЗҚ бұған қалай қарайды?

Зейнетақы қоры өзінің ресми жарияланымдары мен түсіндірмелерінде бұл құралға қарсы шыққан емес. БЖЗҚ ақшаны сақтандыру компанияларына аударуды сынамайды, керісінше оны әрбір салымшының заңды құқығы деп санайды.

Дегенмен, БЖЗҚ азаматтардың назарын бірнеше маңызды жайтқа аударады:

Мақсатты тағайындау. Қор зейнетақы жүйесінің басты міндеті – адамды дәл қарттық шағында тұрақты табыспен қамтамасыз ету екенін еске салады. Ақшаны өмірді сақтандыру компанияларына аударуды БЖЗҚ қаражатты "қолма-қол ақшаға айналдыру" тәсілі ретінде емес, болашақ төлемдерді басқарудың баламалы нысаны ретінде қарастырады. Қайтарылмайтыны туралы ескерту. БЖЗҚ әрдайым мынаны ерекше атап өтеді: ақшаны сақтандырушыларға аудара отырып, салымшы бұл қаражатты мемлекеттік жинақтаушы жүйеден біржола шығарады. Егер өмірлік жағдайлар немесе нарықтағы жағдай өзгерсе, оларды БЖЗҚ-дағы шотқа қайтару мүмкін емес. Төлемдерді есептеу. Қор сақтандыру компанияларымен жасалатын шарттардың шарттарын мұқият зерделеуді ұсынады, өйткені ол жақтағы ай сайынғы төлем мөлшері сақтандыру компанияларының жеке актуарлық кестелері бойынша есептеледі.

Осылайша, БЖЗҚ үшін зейнетақы аннуитеті бәсекелес емес, азаматтың өзінің заңды таңдауы деген қорытынды жасауға болады. Дегенмен, онда бұл мәселеге барынша салмақты қарауға шақырады.

"Шарт жасасудан бұрын, негізді және саналы шешім қабылдау үшін оның шарттарымен мұқият танысу маңызды", – дейді БЖЗҚ.

Сонымен, нені таңдаған жөн?

Ақшаңызды Ұлттық банктің басқаруындағы БЖЗҚ-да қалдыру немесе жеке сақтандыру компаниясына беру туралы ортақ жауап жоқ. Таңдау тек сіздің мақсаттарыңызға, жасыңызға, жағдайыңызға және жинақ көлеміне байланысты.

Әрбір адамға берілетін жалғыз ортақ ұсыныс - түпкілікті шешім қабылдамас бұрын жеке зейнетақы шотын егжей-тегжейлі есептеп, салмақты аудит жүргізу.

Осы арада зейнетақы жинақтарын жұмсауға болатын мақсаттар тізімі қысқарды. 4 желтоқсаннан бастап Қазақстанда БЖЗҚ-дағы ақшаны офтальмологиялық емдеуге пайдалануға тыйым салынды. Бұған дейін шектеулер стоматологиялық қызметтерге де қатысты болған еді.