Мұнай: 35 жылда аймақ үш есе өсті, ал сол өсімнің барлығын дерлік Қазақстан берді

Energy Institute ұйымының жыл сайынғы Statistical Review of World Energy 2026 шолуының деректері бойынша (www.energyinst.org/statistical-review), 1990 жылдан 2025 жылға дейін Қазақстан, Әзербайжан, Түрікменстан және Өзбекстандағы жиынтық мұнай өндірісі жылына 47 миллион тоннадан 138 миллион тоннаға дейін, яғни үш есеге жуық өсті. Бірақ ортақ сан ортақ жетістікті білдірмейді.

Осы уақыт ішінде Қазақстан өндірісін 26 миллион тоннадан 99 миллион тоннаға дейін, төрт есеге жуық ұлғайтты. Төрт елдің жиынтық өндірісіндегі үлесі шамамен 55 пайыздан 72 пайызға дейін көтерілді. Негізгі серпіліс Теңіз, Қарашығанақ және Қашаған іске қосылған 2000-жылдарға тиесілі.

Көршілерде жағдай басқаша. Әзербайжан 2010 жылы шыңға шықты (51 миллион тонна), содан кейін өндіріс 28 миллион тоннаға дейін құлдырады, бұл шыңнан шамамен 45 пайыз төмен. Түрікменстан 2015 жылғы 13 миллион тоннадан кейін 9 миллион тоннаға түсті. Өзбекстан 1990-жылдары шамамен 8 миллион тонна берсе, бүгінде шамамен 2 миллион тонна, яғни аймақтың мұнайлы елдерінің қатарынан іс жүзінде шығып қалды.

Төрттіктің жиынтық өндірісі 2010 жылы ең жоғары деңгейге жетті (146 миллион тонна), содан соң 2020 жылы 133 миллионға дейін төмендеп, 2025 жылы 138 миллионға дейін қалпына келді. Аймақ тарихи шыңына әлі оралған жоқ. Әрі қазір ол бір ғана иыққа сүйеніп тұр: қазақстандық өндірістің өсуі Әзербайжан мен Өзбекстандағы құлдырауды жапты.

Мыс: Қазақстан әлемнің алғашқы ондығында

Дәл сол дереккөз (www.energyinst.org/statistical-review) 2025 жылдың қорытындысы бойынша әлемдік мыс өндірісін 23 миллион тонна деп бағалайды, оның 18,39 миллион тоннасы ең ірі он елдің үлесіне тиді. Қазақстан осы ондықта бар: 710 мың тонна және тоғызыншы орын, Индонезиямен қатар.

Алда Чили (5,3 миллион тонна), Конго Демократиялық Республикасы (3,2 миллион), Перу (2,7 миллион), Қытай (1,8 миллион), Ресей (1,3 миллион), сондай-ақ АҚШ, Замбия және Австралия тұр. Салыстыру үшін: 2021 жылы Қазақстан 510 мың тонна өндірген еді. Төрт жылда өсім 40 пайызға жуық.

Бұл тізімде Орталық Азияның басқа бірде-бір елі жоқ.

Қазақстан аймақта екі бағыт бойынша бірден өсіп келе жатқан жалғыз ел болды. Мұнай бойынша ол Орталық Азияда жай ғана бірінші емес, ол аймақтың төрттен үш бөлігі дерлік. Мыс бойынша ол енді аймақтық емес, әлемдік лигада ойнайды, қатарында Ресей, АҚШ және Австралия тұр.

Әрі бұл әлем мыс тапшылығына кіріп бара жатқан сәтте болып отыр: сұранысты электр желілері, электромобильдер және жасанды интеллектке арналған дата-орталықтар тартып тұр. Әлемдік сұраныстың 2040 жылға қарай 28 миллион тоннадан 42 миллион тоннаға дейін өсу болжамы қазақстандық мыстың келіссөз бағасы тек қымбаттай беретінін білдіреді.