Қазақстанның денсаулық сақтау жүйесі қалай өзгереді: жаңа тұжырымдамадағы басымдықтар

Қазақстанда 2029 жылға дейінгі "Денсаулық сақтау саласын дамыту тұжырымдамасы" қабылданды. TengriHealth тілшісі құжатты зерттеп, пациенттер үшін маңызды жаңашылдықтарды баяндайды.

Қазақстанда 2029 жылға дейінгі "Денсаулық сақтау саласын дамыту тұжырымдамасы" қабылданды. TengriHealth тілшісі құжатты зерттеп, пациенттер үшін маңызды жаңашылдықтарды баяндайды.

Тұжырымдама - стратегиялық құжат. Онда тоғыз бағыт бар, әрқайсы бойынша көптеген жоспар мен бастамалар қарастырылған. Олар жалпылама көрсетілген. Тұжырымдама қабылданғаннан кейін, оларды егжей-тегжейлі пысықтап, енгізе бастайды.

Дегенмен, қазірдің өзінде алдағы төрт жылда қазақстандық медицинада не өзгеретінін түсінуге болады. Біз тұжырымдамадағы, біздің ойымызша, ең қызықты тармақтар туралы айтамыз.

Салауатты өмір салты, денсаулық мәдениеті және позитивті ойлау 1-бағыт. "Денсаулық мәдениетін қалыптастырудың бірыңғай интеграцияланған жүйесіне көшу".

Құжат авторлары салауатты өмір салтына қатысты шашыраңқы бастамаларды денсаулық мәдениетін қалыптастыру мен профилактиканың ғылыми негізделген бірыңғай жүйесіне біріктіруді ұсынады.

Бұған қалай қол жеткізбек?

Жоспар қандай?

Денсаулық мәдениетін қалыптастыру жөніндегі Ұлттық үйлестіру орталығын құру. "Саламатты шаңырақ" жаппай ұлттық ақпараттық науқаны арқылы денсаулық мәдениетін қалыптастырудың бірыңғай жүйесін іске асыру. Халық денсаулығы, қауіп факторлары және денсаулық сақтау қызметтерінің қолжетімділігі туралы "Ұлт денсаулығы" кешенді бірыңғай есеп беру жүйесін енгізу. Білім беру жүйесіне салауатты өмір салты қағидаларын енгізуді жалғастыру.

Мектеп оқу бағдарламаларына психоэмоционалдық тұрақтылықты қалыптастыру, эмпатияны дамыту және позитивті ойлауды дамытуға бағытталған тақырыптарды енгізу жоспарланып отыр. 

Есірткіге тәуелділікті мониторингтеу, зерттеу және алдын алу жөніндегі ситуациялық орталық құру.

Тұжырымдамада қоғамдық орындарда темекі өнімдерін, сондай-ақ ұзақ қолданғанда әсері жеткілікті зерттелмеген өнімдерді (құжатта нақты қандай өнімдер екені көрсетілмеген - ред. еск.) тұтынуды шектеуге қатысты тармақтар бар.

БАҚ пен әлеуметтік желілерде тұз, қант, қаныққан май мен трансмайлар мөлшері жоғары өнімдердің жарнамасын шектеу туралы нақтырақ айтылған.

Қант қосылған сусындарға акцизді кезең-кезеңімен енгізу. Энергетикалық сусындарды сатуға қатысты шектеулерді сақтамағаны үшін әкімшілік жауапкершілік енгізу шараларын әзірлеу.

Сонымен қатар, "цифрлық ортаның халықтың психикалық денсаулығына, әсіресе балалар мен жастарға теріс әсерін анықтау, алдын алу және азайту шараларын әзірлеу" ұсынылады. Мұнда да әзірге ешқандай нақтылық жоқ.

Скринингтерді бақылау, профилактикалық қабылдау мен учаскелік дәрігердің ассистенті 2-бағыт. Жаңа буындағы бастапқы медициналық-санитарлық көмек

Негізгі мақсат - емханалардың профилактикалық бағыты мен диагностиканы күшейту.

Бұл үшін не істемек? Емхана дәрігерлерін оқытады: Денсаулық мәдениетін қалыптастыру, профилактика және мінез-құлықты тұрақты өзгерту мен иммундау мәселелері бойынша мотивациялық кеңес беру әдістерін  оқытады. Құжатта мұндай консультациялар қалай өтетіні нақты көрсетілмеген.  Онкологиялық ауруларды, қант диабетін ерте анықтау алгоритмдеріне, диабет алды жағдайындағы пациенттерді профилактикаға баса назар аудара отырып сүйемелдеуге оқытады.  2027 жылғы желтоқсанға қарай "жоспарланған профилактикалық қабылдау" атты жаңа қызмет пайда болады.

Емханалардың жұмысына қатысты да көптеген өзгеріс бар. Мысалы, скринингтерді есепке алу мен мониторинг жүргізудің цифрлық құралдары арқылы бақылау жоспарланған.

Скринингтердің клиникалық-экономикалық тиімділігін зерттеу ұсынылады - сарапшылар мұндай зерттеулерде тек сандық емес, сапалық көрсеткіштерге де назар аудару керек екенін айтатынын ескерсек, бұл маңызды мәселе.

Емханаларда жаңа лауазымды - жалпы практика дәрігерінің ассистентін енгізудің орындылығы қарастырылады.

Пациенттерді қолдау қызметі, сенім телефоны мен медициналық туризм 3-бағыт. Адамға бағдарланған және қолжетімді медициналық көмек

Бұл жерде медициналық көмекті қолжетімді етуге, өңірлер, қала мен ауыл арасындағы айырмашылықты азайтуға, адамның қажеттіліктері, сенім мен құрметке негізделген қатынасқа көшуге бағытталған жаңашылдықтар туралы айтылған.

Бұл үшін не істемек? Медициналық көмектің сапасы жөніндегі Ұлттық институт құру жоспарланып отыр.  Қазіргі медициналық ұйымдардағы бірыңғай пациенттерді қолдау қызметінің орнына жеке штатпен пациенттерді қолдау бөлімдері және ішкі сараптама бөлімдері (шағымдарды қарайды - ред. еск.) пайда болады. Бұл қазіргі уақытта бар мүдделер қақтығысын, яғни шағымдарды бір ұйым өзі қабылдап, өзі қарайтын жағдайды болдырмау үшін қолға алынады.  Қолданыстағы 1414 бірыңғай байланыс орталығына қосымша медициналық ұйымдардың пациенттерді қолдау қызметінің бірыңғай сенім телефондары желісін ашу ұсынылады.

Медициналық көмектің қолжетімділігіне қатысты бірнеше маңызды тармақ бар.

Мысалы, шалғай және жету қиын өңірлерде медициналық көмектің қолжетімділігін арттыру үшін жылжымалы стационарларды пайдалану ұсынылады.

2027 жылдың соңына дейін қатерлі ісік кезінде "жасыл дәліз" мерзімінің бұзылуын автоматты түрде бақылау енгізіледі.

Кейін бұл жүйені айналаға қауіпті ауруларға да қолдану жоспарланып отыр.

Жеке әйелдер консультациясы мен перзентханадағы әлеуметтік қызметкерлер 4-бағыт. Отбасылық әл-ауқат - жаңа стратегиялық бағдар

Бұл сау отбасын қалыптастыру мен дамытуды кешенді қолдау туралы бөлім. 

Бұл үшін не істемек? Жүкті әйелдердің алмасу картасын электронды форматқа көшіру бойынша "Жүкті әйелдің денсаулық паспорты" жобасы - 2026 жылғы шілде.  Емханаларда жеке тіркеу бөлімі, процедуралық кабинет пен арнайы қабылдау кабинеттері бар әйелдер консультациялары ұйымдастырылады. Онда жүкті әйелдерге арналған жеке терапевттер пен психологтар жұмыс істейді. Перзентханалар мен перинаталдық орталықтарда әйелдердің босанғаннан кейінгі психикалық денсаулығын сақтау және депрессияның алдын алу үшін психологтардың жұмысы күшейтіледі. "Сау ана" жобасы. Жергілікті әкімдіктердің қаражаты есебінен облыстық перинаталдық орталықтарда шалғай ауылдардан келген тәуекел тобындағы жүкті әйелдерге уақытша тұру орындарын ашу жоспарланған - 2027 жылғы  желтоқсан.  Перзентханаларда әлеуметтік қызметкерлер кеңес береді. Бұл ең алдымен жаңа туған нәрестеден бас тартудың алдын алу үшін жасалады, оның ішінде бала ауру болып туылған жағдайда. Әйелдерге мұндай жағдайда қандай мемлекеттік қолдау шаралары бар екені түсіндіріледі. Пренаталдық скринингті кеңейту, болашақ ата-аналарды медициналық тексеруден өткізу жоспарланған.  Құжатта "ерлер денсаулығын нығайту шараларын" әзірлеу туралы да айтылған. Бұл скринингтер, денсаулық туралы сауатты арттыру және психологиялық көмек - орындау мерзімі 2027 жылғы желтоқсан.  АПВ вакцинасын ұл балаларға салу және антибиотиктерді бақылау 5-бағыт. Денсаулық сақтау жүйесінің тұрақтылығы мен қауіпсіздігі

Тұжырымдама авторлары санитарлық-эпидемиологиялық бақылау, эпидемиялар, төтенше жағдайлар және климаттың өзгеруі жағдайында халық денсаулығын сақтау шараларын атап өткен. Біз вакциналауға қатысты өзгерістерге тоқталамыз.

Бұл салада не істемек? Медициналық ұйымдарда микробқа қарсы препараттарды қолдануды бақылау тетіктерін енгізу. Эпидемияларды ерте анықтау үшін ағынды суларды эпидемиологиялық зерттеуге арналған цифрлық платформа құру. Жүргізілген профилактикалық егу мен вакциналардың қозғалысы туралы электронды есеп енгізіледі. Вакциналарды, иммунобиологиялық препараттарды және дәрілік заттарды сақтау мен тасымалдаудың суық тізбек мониторинг жүйесі автоматтандырылады. Ұлттық екпе күнтізбесіне өзгерістер енгізу: 11 жастағы ұл балаларды АПВ-ға (адам папилломасы вирусына) қарсы вакциналауды енгізу; 16 жастағы жасөспірімдер мен жүкті әйелдерді қоса, көкжөтелге қарсы вакциналауды бастау.  Вакциналар тапшылығы туралы барлық хабарламаны тіркеу және бақылау. "Дәрігер-роботтар" және пациенттердің қатысуы  6-бағыт. Дербестендірілген және жоғары технологиялық медицинаны дамыту

Бұл цифрландыру мен технологияларды дамытуға қатысты бөлім.

Не ұсынады?  Цифрлық медициналық деректерді пайдалану негізінде дербестендірілген медицинаны енгізу. Ол үшін онкологиялық, кардиологиялық және сирек кездесетін ауруларға жеке бейімділікті анықтау үшін генетикалық тестілеуді кеңінен қолдану. Роботтандырылған хирургияны және медицинада робототехниканы қолдануды дамыту. Күту уақыты, асқыну жиілігі, пациенттердің қанағаттануы және басқа параметрлер бойынша медициналық ұйымдарды автоматты түрде рейтингтеуді енгізу.
Пациенттердің қатысуын және өзін-өзі басқаруын арттыру.

Ол үшін пациенттерге өздерінің зерттеу нәтижелеріне, тағайындаулар мен шешім қабылдауға қатысуға ыңғайлы, ауруға бейімделген қолжетімділік беру жоспарланған. 

Жетінші бөлім дәрілік қамтамасыз етуге және дәрілік заттарды ұтымды пайдалануға арналған.

Дәрігерлерді лицензиялау, пациенттермен қақтығыстар және медициналық қауымдастықтар 8-бағыт. Кадрлық қамтамасыз ету жүйесін трансформациялау және ғылымды дамыту тұрақты әрі тиімді денсаулық сақтаудың негізі Не ұсынады?  Халықаралық тәжірибеге сүйене отырып, дәрігерлер мен орта медициналық қызметкерлерді кезең-кезеңімен лицензиялауға көшу мүмкіндігін қарастыру. Медициналық ұйымдардағы зорлық-зомбылықтың алдын алу үшін медицина қызметкерлерін қақтығыстарды басу және дағдарыс жағдайларында қауіпсіз әрекет ету әдістеріне оқыту бағдарламаларын әзірлеу. Медициналық қауымдастықтар мен қоғамдық бірлестіктердің рөлін кеңейту. Ол үшін кәсіби медициналық қауымдастықтарды дамыту бойынша пилоттық жобаны іске қосу және оны кеңейту жоспарланған.  Мейіргерлік күтім бөлімдерін, хоспистерді медициналық колледждердің клиникалық базаларына беру мәселесін қарастыру. Ерікті сақтандыру және клиникаларды қаржыландыру 9-бағыт. Денсаулық сақтауды қаржыландырудың прогрессивті моделі

Бұл бөлімнің мақсаттары: халықты денсаулық сақтау қызметтеріне жұмсалатын өте үлкен шығындардан қаржылық қорғау, қаржыландыру тетіктерін жаңғырту, бәсекелестікті дамыту және медициналық ұйымдарды тиімді басқару.

Не ұсынады? ТМККК пен МӘМС шеңберінде қызмет көлемдерін және/немесе қаржы көлемдерін орналастыру бөлігінде денсаулық сақтау ұйымдарын қаржыландыру тетіктерін өзгерту (қалай өзгеретіні нақты көрсетілмеген - ред. еск.). Қазақстанда тұрақты тұратын шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарға, сондай-ақ олардың отбасы мүшелеріне МӘМС жүйесінде медициналық көмек көрсету үшін 5 жылдық тұрақты жарна нормасын енгізу. Ерікті медициналық сақтандырудың рөлін заңнамалық тұрғыда анықтау бойынша ұсыныстар әзірлеу. Қазақстанда ерікті медициналық сақтандыру кейбір топтарды ТМККК пен МӘМС аясынан тыс медициналық қызметтермен қамту мүмкіндігін кеңейтіп, қосымша рөл атқарады. 

Әрине, біз тоқталған бөлімдерде әлдеқайда көп тармақ бар - құжатты толық мына жерден көруге болады.   

Негізгі мақсатты көрсеткіштер

Тармақтарды әр уақытта жүзеге асыру жоспарланған: кейбірі 2026 жылдың шілдесі немесе соңына дейін, басқалар 2029 жылдың желтоқсанына дейін. Дегенмен, осы төрт жыл ішінде денсаулық сақтау жүйесі қол жеткізуі тиіс негізгі көрсеткіштер қазірдің өзінде анықталған.

Құжатта олардың саны әлдеқайда көп. Біз бірнеше негізгісін мысал ретінде келтіреміз.

МӘМС жүйесінде халықты қамту деңгейі:

2026 - 84 пайыз;
2027 - 84,5 пайыз;
2028 - 85 пайыз;
2029 - 85,5 пайыз.

Денсаулық сақтау саласына мемлекеттік шығындар үлесі:

2026 жыл - 14,1 пайыз;
2027 жыл - 13,3 пайыз;
2028 жыл - 13,5 пайыз;
2029 жыл - 13,7 пайыз.

ЖІӨ-дегі денсаулық сақтау саласына жалпы шығындар үлесі:

2026 жыл - 4,7 пайыз;
2027 жыл - 4,8 пайыз;
2028 жыл - 4,9 пайыз;
2029 жыл - 5 пайыз.

Денсаулық сақтау саласына жалпы шығындар құрылымында науқастардың жеке шығындарының үлесі:

2026 жыл - 24,7 пайыз;
2027 жыл - 23,8 пайыз;
2028 жыл - 22,9 пайыз;
2029 жыл - 22 пайыз.

Жаңа туған нәрестелердің өлім-жітімін төмендету (1000 тірі туғанға шаққанда):

2026 жыл - 7,3;
2027 жыл - 7,2;
2028 жыл - 7,1;
2029 жыл - 7,0.

2029 жылға дейінгі жоспар:

халықтың өмір сүру ұзақтығын 77 жасқа дейін арттыру; 30–70 жас аралығындағы адамдардың жүрек-қан тамырлары аурулары, қатерлі ісік, диабет және созылмалы тыныс алу ауруларынан болатын ерте өлімін азайту.