Қоғамның сенім орталығы болғаны жөн

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың халыққа Жолдауында Парламент тиімділігі мәселесі орынды көтерілді. Еліміз кейінгі 30 жылда XIII сайланған Жоғарғы Кеңестен қазіргі қос палаталы Парламентке дейінгі бел-белесті жүріп өтті.

Фото: gov.kz

Алайда қоғамда: «Бұл модель азаматтар мен өңір­лердің мүддесіне сәйкес келді ме?» деген сұрақ жиі қойы­лады. Президент Қ.Тоқаев идея­сының мәні де – осында. Саяси реформаның мақсаты да – осы бағ­дарда.

1994 жылы сайланған алғаш­қы кəсіби Парламент жаңа саяси мəдениетке өтудің рәмізі болды. Оның құрамында ғалым­дар, инженерлер, дəрі­гер­лер, кəсіподақ өкілдері бар еді. Бірақ ол бар болғаны бір жыл ғана жұмыс істеді. 1995 жылы Конституциялық сот­тың шешімімен таратылды. Бұл шешім биліктің супер­пре­зиденттік моделін бекітті, ал Парламент бағыныш­ты органға айналды. Енді отыз жылдан кейін, ел тағы да тарихи бетбұрыс алдында тұр. «XXI ғасыр Парламенті қандай болуға тиіс?» деген сұрақ қоғам көкейінен кетпейді.

Әлемдік тәжірибеде Парла­мент­тің тиімділігі бес өлшем­мен бағаланады: 1) Өкілдік. Қоғамның барлық өңірі мен əлеу­меттік топтарының мүд­десін мейлінше қамтуы; 2) Тұрақтылық. Саяси цикл­дер мен дағ­да­рыстардан тəуелсіз жұмыс істей алу қабілеті; 3) Заң­наманың сапасы. Қабылданған заңдардың экономикалық жəне əлеуметтік шындыққа сəйкестігі; 4) Бақылау. Парламенттің Үкімет пен қаржы саясатына шынайы ықпал ете алу қабілеті; 5) Ашықтық. Жұмыс­тың жариялылығы мен қоғам алдындағы есеп­тілігі.

Осы өлшеммен байып­тасақ, қазіргі қос палаталы модель жеткілікті теңгерімге ие емес. Партиялық тізім бойынша сайлау депутаттарды сайлаудан гөрі партия басшылығына тәуелді етті. Партиялардың көп­теген өңірде өкілі де жоқ. Сондықтан жергілікті мəселелерде олар шешім қабылдау деңгейіне жетпей жатады.

Парламент реформасы тек форманы емес, халық өкіл­ді­гінің мазмұнын қайтаруға тиіс. Оңтайлы нұсқа – əр өңір тіке­лей өкілдік ететін бір палаталы өңірлік бағыт­тағы парламент (сенаттық жүйе үлгісімен). Мұндай тəсіл барлық облыс пен қалалардың тең қатысуын қам­тамасыз етіп, депутаттардың сайлаушылармен бай­ланысын нығайтады әрі жауапкершілігін арттырады.

Сонымен қатар депутат­тар­дың кəсіби жəне əлеу­меттік кепілдіктерін заңмен бекіту маңызды. Парламенттің таратылуы олардың мəртебесін немесе еңбек өтілін жоюға əкелмеуі керек. Мандатынан еркінен тыс айырылған депутат өтпелі кезеңде өтемақы алуға құқылы болуға тиіс. Бұл – жеке артық­шы­­лық емес, халық өкілдігінің тəуелсіздігін қорғау тетігі.

Кемел парла­­ментаризм­нің басты белгісі – биліктің барлық тармағының есеп­тілігі. Бүгінде Қазақ­стан ұлттық банкі іс жү­зінде Парламентке есеп бермей­ді, алайда дəл оның сая­саты инфляция, теңге баға­мы мен экономикалық тұрақ­­тылыққа тікелей əсер етеді. Ұлттық банк төрағасы депутаттар алдында тұрақты есеп бермегендіктен, бақылау жүйесі формалды күйде қа­лып қояды. Үкімет пен Ұлт­тық банктің есеп­терін Пар­ламент тыңдаулары арқы­лы мін­дет­ті түрде қарау жаңа модель­дің негізгі шарты болса дейміз.

Жаңа Парламенттің кәсіби­лігі, тиімділігі қалай көрін­бек? Иә, мəселе – палата санына емес, өкілдіктің сапасы мен инс­титут­­тардың кемелдігінде. Пар­ламентті тарату құрал болмауға тиіс, ал депутат­тар­дың кепілдігі – артық­шылық емес, кемел демок­ра­тияның нышаны.

Елімізде жүргізіліп жат­қан саяси реформаның бас­ты мақсаты – Парламентті қоғам мен билік арасындағы сенім орталы­ғына айналдыру, ел мүддесіне сай шешімдер қабыл­данатын жүйе қалып­тастыру.

Дәурен ӘДІЛБЕКОВ,

Қазақстан Жоғарғы кеңес XIII шақырылымының, Парламент Сенаты VI, VII шақырылымының депутаты