Қоғамның ұсынысы ескерілді

Алдымен Конституциялық Сот­тың төрағасы Эльвира Әзімова ха­лықпен ашық диалог жалғаса бере­тінін айтты. Оның сөзінше, қазір комиссия хатшылығына e-Otinish платформасынан 4 мыңнан астам ұсы­ныс келген. Сонымен бірге Конс­титуция жобасының же­ке­ле­ген баптарының редакциясын же­тіл­діруге бағытталған нақты әрі маз­мұнды ұсыныстар да келіп жатыр. 

Комиссияның сегізінші оты­ры­сында Бас прокурордың орын­басары Жандос Өмірәлиев жаңа Конституция жобасындағы 18-бап­ты орыс тілінде нақтылай түсуді ұсынды.

– Осы баптың 2-тармағында «Сот шешімінсіз адамды заңда көз­делген мерзімнен артық ұстауға болмайды» деп көрсетілген. Бұл ­– жалпы дұрыс. Дегенмен орыс ті­лін­дегі аудармасында «мерзімнен ар­тық ұстау» деген шешуші ұғым көр­сетілмей қалған. Сол себепті кейбір мамандар «сот шешімінсіз күдіктіні ұстауға мүлдем болмайды» деп түсіну қаупі бар екенін айтуда. Мәтін мазмұнына қарасақ, расын­да да дәл солай. Кісі өлтіру, басқа да қоғамға қауіпті қылмыстар кідірісті көтермейтіні анық. Қыл­мысты тоқтату, күдіктіні дереу оқ­шаулау – құқыққорғау қызметінің ең негізгі міндеттерінің бірі. Тек осыдан кейін ғана сот оны күзетпен ұстау туралы шешімді қабылдайды. Бұл дүниежүзілік тәжірибе сана­лады. Конституцияның әрбір нор­масы анық, түсінікті болуы керек. Сондықтан талқылаудағы осы нор­маны заң техникасы тұрғы­сы­нан қайта қарап, нақтылауды ұсы­намын, – деді Жандос Өмірәлиев.

Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин қолданыстағы Консти­ту­цияның қазақша редакциясындағы калька ұғымдарды атады. 

– 1995 жылы қабылданған Конс­титуцияда кездесетін өрескел қателер, әртүрлі құқықтық шешім­дерге жетелейтін терминдер мен тір­кестер анықталды. Мысалы, қа­зіргі Конституцияда «Мемлекет­тік Гимн» деп жазылған. Мұны көп­шілік «Мемлекеттік Әнұран» деп қолданады. Комиссия мүше­ле­рі Конституция жобасына «Мем­ле­кеттік Әнұран» деп енгізуді ұсын­ды. «Әнұран» – тілімізге әбден енген сөз әрі мағынаны толық бе­реді. Сол секілді, «әскерилен­ді­ріл­ген құрамалар құруға» сөзі «әске­рилендірілген жасақтар құруға» деп өзгертілді. «Құрама» сөзі қазір мүл­­де басқа мағынада қолда­ны­лады. «Жасақ» сөзі норманың мә­нін толық ашып тұр, – деді ол.

Сондай-ақ қолданыстағы Конс­титуцияда «Сайлау таға­йын­дайды» деген сөздің де заң тіліндегі мағынасына назар аударылғанын айтты. 1995 жылы қабылданған Ата Заңда «азаматтарға кешірім жа­сауды жүзеге асырады» деген сөй­лем бар. Калька аударма екені бір­ден байқалып тұр. Сондықтан оны «кешірім беру туралы шешім қабылдайды» деп өзгерту ұсы­ныл­ған. «Түбегейлі принциптер» деген тіркес «Негіз құраушы қағидаттар» деп алыныпты.

Бұған қоса Мемлекеттік ке­ңес­ші Ерлан Қарин жаңа Консти­ту­цияның жобасында ескірген, ма­ғынасы өзгерген сөздер қайта қа­ралғанын айтты. Оның сөзінше, қазіргі Ата Заңда кезінде қолда­нылған, қазір ұмыт бола бастаған «мемлекеттік қауіпсіздік», «теле­граф», «тектік-топтық араздық» се­кілді терминдер болатын. Соның бір мысалы – «мемлекеттік қауіп­сіздік» деген сөз тіркесі. Ол – Ке­ңес дәуірінде кеңінен қолданылған сөз тіркестерінің бірі. Қазір мұндай термин мүлдем қолданылмайды. Оны орнына көп жылдан бері  «ұлт­тық қауіпсіздік» деген сөз тір­кесін, атауды қолданып жүрміз.

Ерлан Қарин 1995 жылы қа­былданған Ата Заңда «тосқауыл­дарға тұруға» деген сөз тіркесі кез­десетінін атап өтті. Қолданыс­тағы заңда осы тіркес «пикет өт­кізуге» деген мағына беру керек еді. «Ха­қылы», «хақысы жоқ» деген сөз­дер қазір мұндай формада ай­тыл­майды. Сол себепті, «құқылы, құқығы бар», «құқылы емес, құқ­ы­ғы жоқ» деп жазылған. Сонымен қатар қазақ тілінде қате қолда­нылып жүрген «болып табылады» деген сөз тіркесі барлық жерден алынып тасталды.

Мемлекеттік кеңесшінің ай­туынша, 1995 жылы қабылданған Ата Заң мәтініндегі тілдік және құқықтық-терминологиялық қа­теліктерге, мағыналық және ұғым­дық дәлсіздіктерге, стилистика­лық-грамматикалық сәйкессіз­дік­терге, құқықтық-лингвистика­лық қайшылықтарға назар ауда­рылған. Ерлан Қарин жұмыстардың нәтижесінде жаңа Конституция­ның мәтіні 1995 жылы қабылданған Ата Заңмен салыстырғанда сапа­лық, мазмұндық тұрғыдан жақ­сарғанын және ұғынықты, түсінікті бола түскенін айтты.

Бұдан бөлек, жиында Мәжіліс депутаты Айдарбек Қожаназаров Конституцияда «Қазақстанның ұлттық валютасы – теңге» деп нақ­ты бекіту бастамасын көтерді. Ал Конституциялық комиссия мүше­сі, «М.Нәрікбаев атындағы универ­ситет» АҚ басқарма төрағасы Тал­ғат Нәрікбаев комиссия жұмысы барысында Ата Заңның қазақ ті­лін­дегі мәтінін жетілдіру бағытында атқарылған жұмыстарға тоқталды. Оның айтуынша, еліміздің заң­гер­лер қауымында ұзақ уақыттан бері Конституцияның қазақ тіліндегі мәтініне қатысты бірқатар өзекті мәселе көтеріліп келген. Осыған байланысты профессорлар e-Otinish платформасы арқылы нақты ұсыныстар жолдап, олардың негі­зінде Ата Заңның қазақ тіліндегі мәтінімен жұмыс істейтін арнайы топ құрылып, жүйелі әрі нәтижелі жұмыс жүргізілген.

Е.Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің ректоры, заң ғы­лымдарының докторы Нұрлан Ду­лат­беков Ата Заңның жаңа жо­ба­сында білім орындарын діни идео­­логиядан ажырату жөнінде баян­­дады. Ғалымның сөзінше, 33-бап­тағы рухани білім орда­ла­рынан басқа оқу орындарында бі­лім беруді ұйымдастырудың за­йырлы сипаты туралы 5-тарма­ғы­ның жаңа нұсқасы ерекше назар аударуға тұ­рарлық. Бұл мәтіндік тұжырым дін­нің мемлекеттен бөлектігі қағи­дасына толықтай сәйкес келеді.

Мадияр ТӨЛЕУ