Қырғызстанда Э әрпінен толықтай бас тарту ұсынылуда

Қырғызстанда қырғыз тілі емлесінің жаңа ережелері жобасы таныстырылды. Ең көп талқыға түсіп, резонанс тудырған тұсы - төл қырғыз сөздерінде "Э" әрпінен толықтай бас тартып, оны "Е" әрпіне ауыстыру туралы ұсыныс болды, - деп хабарлайды Tengrinews.kz тілшісі 24.kg-ге сілтеме жасап.

Қырғызстанда қырғыз тілі емлесінің жаңа ережелері жобасы таныстырылды. Ең көп талқыға түсіп, резонанс тудырған тұсы - төл қырғыз сөздерінде "Э" әрпінен толықтай бас тартып, оны "Е" әрпіне ауыстыру туралы ұсыныс болды, - деп хабарлайды Tengrinews.kz тілшісі 24.kg-ге сілтеме жасап.

Ұсынылған жобаға сәйкес, "Э" әрпі "Е" фонемасын қайталайтын таңба ретінде танылды. Осыған байланысты авторлар қырғыз сөздерінің басында, ортасында және соңында тек қана "Е" әрпін қолдануды ұсынып отыр.

Егер ережелер өзгерсе, онда "эки" (екі), "эгемен" (егемен), "эне" (ана) сияқты қырғыз сөздері тиісінше "еки", "егемен" және "ене" болып жазылады. Сонымен қатар, созылыңқы дауыстылар да осы форматқа көшеді: "ээр", "бээ" сөздерінің орнына "еер" және "бее" деп жазу ұсынылады.

"Э" әрпін тек "мэр", "алоэ" немесе "экран" сияқты шет тілдерінен енген, бейімделмеген кірме сөздерде ғана қалдыру ұсынылған.

"Э" әрпіне қатысты ұсынылып отырған өзгерістер әлеуметтік желілерде қызу талқыға түсті. Қолданушылар бұл бастамаға белсенді түрде пікір білдіріп, үйреншікті сөздердің жаңаша жазылуы қандай болатынын келемеждеп, талқылап жатыр.

Реформаны жақтаушылар мен оған қарсы шыққандар пікірі

Филолог Ұлықбек Омокеев "артық" әріптерден, мысалы, иотталған әріптерден арылуды жақтайды. Оның пікірінше, қырғыз тілінде "Е", "Ё", "Ю", "Я", "Ц", "Щ", "Ъ" және "Ь" әріптерінің қажеті жоқ, өйткені олар тілді қиындата түседі. Ал "Э" әрпін ол қалдыруды қолдайды.

"Э" әрпін қалдыру керек. "Ээр", "ээк", "тээк" сияқты сөздер бола берсін. Ал кірме сөздер біздің әліпбиіміздің ережесімен жазылуы тиіс. Кірме сөздер үшін бөлек, төл сөздер үшін бөлек ереже енгізуге болмайды. Егер кірме сөздердің тіліміздің бір бөлшегі болғанын қаласақ, олар үшін жеке ережелер шығаруды тоқтатуымыз керек", - деп бөлісті ол өз ойын.

Өзгерісті "Тилимпоз" тілдік жобасының негізін қалаушы Тілек Мирлан қолдап отыр. Оның пікірінше, "Э" әрпінен бас тартып, "Е"-ге көшудің ешқандай қорқынышы жоқ, өйткені кез келген әріп - тек шартты графикалық таңба. Ол тағы бір дәлел ретінде "Э" әрпінің шығу тарихын алға тартады.

ҚАЗІР ТАЛҚЫЛАНЫП ЖАТЫР

“Қазақстан тарихының жаңа дәуірі басталады“: Тоқаев халыққа үндеу жасады

Бүгін 08:02 1

"Әлемде "Э" әрпі тек орыс, беларусь және Ресей құрамындағы халықтардың тілдерінде ғана қолданылады. Сосын бізде, Қырғызстанда. Бұл әріптің өзі салыстырмалы түрде жақында ғана - Петр I реформалары кезінде - тек шетелдік кірме сөздерді жазу үшін қолдан жасалған. Оның тарихы өте қысқа. Сондықтан бізге де, әлемдегі көптеген басқа халықтар сияқты, баяғыда-ақ бір әмбебап "Е" әрпіне көшетін уақыт келді", - дейді реформаны жақтаушылардың бірі, "Тилимпоз" тілдік жобасының негізін қалаушы Тілек Мирлан.

Тағы қандай нормаларды қайта қарау ұсынылып отыр Төл сөздерде иотталған әріптерден бас тарту "Я", "Ю", "Ё" әріптері, сондай-ақ "Ц", "Щ", "Ъ" және "Ь" белгілері тек шетелдік сөздерде ғана қолданылатынын білдіреді. Қырғыз сөздерінде олардың орнына айтылуына қарай "йа", "йу" және "йо" әріп тіркестерін жазу ұсынылады. Төл сөздердің басындағы "Х" әрпін жою. Көпшілік "Х" әрпімен айтып, жазып үйренген сөздер "К" әрпіне ауысады. Мысалы: "курма" ("хурма" орнына), "курсант" ("хурсант" орнына). Ал "рахмат" және "рахат" сөздері "ыракмат" және "ыракат" болып өзгереді. Есімдер мен тегін жазудың жаңа ережелері. Жоба есімдердің соңындағы жіңішкелік белгісіне қатысты таластарға нүкте қояды. "Асель" немесе "Назгуль" сияқты жазылу нұсқалары өткен шақта қалады - енді тек "Асел" және "Назгγл" болып жазылады. Мемлекеттік тіл жөніндегі ұлттық комиссия не дейді?

Мемлекеттік тіл жөніндегі ұлттық комиссия реформаның пісіп-жетілуіне екі себеп - құқықтық және практикалық факторлар әсер еткенін түсіндіреді. Басты серпін 2023 жылдың жазында қабылданған "Мемлекеттік тіл туралы" жаңа Конституциялық заң болды. Құжатқа сәйкес, парламент енді тек әліпби мен емлені ғана емес, сонымен қатар орфоэпия ережелерін, яғни бұрын заңда мүлдем болмаған дұрыс әдеби айтылым нормаларын да бекітуі тиіс.

Алайда филологтар мен сарапшылар ауызша сөйлеу стандарттарын әзірлеуге кіріскенде, жазба тіл ережелеріндегі ескі қайшылықтар жойылмайынша, оларды бекіту мүмкін еместігін тез түсінген. Нәтижесінде, алдымен емледегі олқылықтарды реттеу туралы шешім қабылданған көрінеді.

"Қолданыстағы көптеген жазу ережелері соншалықты түсініксіз тұжырымдалған, оларды екіұдай түсінуге болады. Соның салдарынан ресми құжаттар мен мектеп оқулықтарында бірізділік бұзылып, бір сөзді әркім әртүрлі жазатын болды. Оның үстіне, соңғы жылдары қырғыз тілі мемлекеттік басқаруда, ғылымда және IT саласында белсенді қолданыла бастады, сондықтан ескі емле нормаларын заманауи цифрлық шындыққа тез арада бейімдеу қажет болды", - деп уәж айтады Мемлекеттік тіл жөніндегі ұлттық комиссия.

Бұл ретте ведомство мынаны нақтылады: қазір әлеуметтік желілерде қызу талқыланып жатқан мәтін - әлі түпкілікті заң емес, тек жұмыс жоспары және ғалымдар ұсынған нұсқалардың бірі ғана.