Сот жүйесінің тәуелсіздігін қамтамасыз етуде Құрылтайға қандай рөл берілген?

Фото: Ашық дереккөз

Құрылтайдың кадрлық тағайындаулар мен сот жүйесіндегі рөлі

Маңызды жайт, Президент Премьер-министр кандидатурасын ұсынар алдында Құрылтайдағы саяси фракциялармен міндетті түрде консультациялар өткізеді. Егер депутаттар ұсынылған кандидатураны қолдамаса, олар өз шешімдерінің жан-жақты әрі негізделген түсіндірмесін беруге міндетті.

Осылайша, заңда билік тармақтары арасындағы тепе-теңдік жүйесі қалыптастырылған. Бір жағынан, Президент кандидатураларды ұсыну және заң шығару күн тәртібінің басымдықтарын айқындау сияқты стратегиялық рөлін сақтап қалады. Екінші жағынан, Құрылтай кандидатураларды талқылап қана қоймай, оларға ықпал етуге, оның ішінде оларды кері қайтаруға және саяси рәсімдерді бастауға мүмкіндік алады. Мұндай тәсіл биліктің бір орталыққа шоғырлануына да, институционалдық қақтығыстардың туындауына да жол бермейді.

Сот жүйесінің тәуелсіздігін қамтамасыз етуде Құрылтайға ерекше рөл берілген. Президенттің ұсынуымен Жоғарғы Сот судьяларын сайлау және қызметінен босату құқығы Құрылтай депутаттарына тиесілі.

Сонымен қатар, заң Конституциялық Сот пен Жоғарғы Сот судьяларының қол сұғылмаушылығынан айырудың қатаң тәртібін белгілейді. Судьяны жауапкершілікке тарту немесе ұстау үшін Бас прокурор Құрылтайдың келісімін алуы керек. Депутаттар мұндай ұсынысты екі апта ішінде қарауға міндетті, бұл судьялар корпусына негізсіз қысым көрсету мүмкіндігін болдырмайды.

Бұл тетіктер билік тармақтары арасындағы тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін нығайтады. Атқарушы билік пен жоғары сот органдары халық сайлаған өкілді орган алдында есеп береді. Осылайша, Құрылтай маңызды лауазымдарға тағайындаулардың ашық талқылау арқылы жүзеге асуын және судьялардың заңды құқықтарының халық қалаулыларының қорғауында болуын қамтамасыз етеді.

5 жылға сайланатын 145 депутат: Президент Құрылтай туралы конституциялық заңға қол қойды

Парламенттік бақылау және Үкіметпен өзара іс-қимыл

Конституциялық заңға сәйкес, Үкіметтің Құрылтай алдындағы есептілігін қамтамасыз ететін тетіктер қарастырылған.

Бұл процесс Үкімет құрамын қалыптастырудан басталады: Президентке ұсынылатын кандидатуралар Құрылтай комитеттерінде міндетті консультациялардан өтіп, депутаттар өз ұсыныстарын береді.

Қызмет барысында Құрылтай министрлердің жұмысын бақылау құқығына ие. Депутаттардың үштен бірінің бастамасы бойынша Үкімет мүшелерінің есептері тыңдалады. Егер заңдардың орындалмауы анықталса, Құрылтай Президентке тиісті лауазымды тұлғаны қызметінен босату туралы ұсыныс енгізе алады.

Егер мұндай шешімді депутаттардың үштен екісі қолдаса, Президент Үкімет мүшесін қызметінен босатады. Сонымен қатар, Құрылтай Үкіметтің маңызды шешімдері мен негізгі жұмыс бағыттары туралы Премьер-министрдің баяндамасын тыңдайды.

Үкімет жауапкершілігінің ең жоғары тетігі – сенімсіздік вотумы. Ол депутаттардың бестен бірінің бастамасымен көтерілуі мүмкін немесе республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есеп бекітілмеген жағдайда автоматты түрде қаралады.

Сонымен бірге, заң қаржылық тепе-теңдікті сақтайды: бюджет шығыстарын арттыруға немесе кірістерін азайтуға байланысты депутаттық бастамалар Үкіметтің міндетті оң қорытындысын талап етеді.

Мұндай тәртіп мемлекеттік шығындардың ашықтығын қамтамасыз етіп, атқарушы биліктің қабылданған шешімдер үшін жауапкершілігін күшейтеді.

Конституцияны нығайтатын заңдар топтамасы

Құрылтай комитеттері мен комиссияларының жұмысы

Конституциялық заң Құрылтайдың заң шығару қызметіндегі негізгі жұмыс органдары саналатын тұрақты комитеттер мен комиссияларды құру және олардың қызмет ету тәртібін айқындайды.

Тұрақты комитеттер алғашқы сессияда саяси фракциялардың өкілдігін ескере отырып депутаттар қатарынан құрылады. Әр депутат тек бір комитеттің құрамына ғана кіре алады.

Олардың негізгі міндеттері – заң жобаларын алдын ала қарау, қорытындылар әзірлеу және мәселелерді пленарлық отырыстарға шығару бойынша ұсыныстар дайындау.

Комитеттерді депутаттар сайлайтын төрағалар басқарады. Бұл ретте оппозицияның қатысу тетіктері де қарастырылған – комитеттер басшылығында оппозиция өкілдерінің болуы кепілдендірілген.

Комитеттердің өкілеттігі кең. Олар сарапшыларды, мемлекеттік органдардың және қоғам өкілдерін тарта отырып жұмыс топтарын құрады, тыңдаулар мен үкіметтік сағаттар өткізеді, сондай-ақ заң жобалары бойынша жетекші комитет ретінде әрекет ете алады.

Президент, Құрылтай және Халық Кеңесі: Тоқаев жаңа заңдарға қол қойды

Комитет отырыстары тұрақты түрде, негізінен ашық форматта өткізіледі. Оларға лауазымды тұлғалар мен бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері қатыса алады.

Тұрақты комитеттермен қатар, Құрылтайда уақытша сипаттағы комиссиялар да құрылады. Олардың қызметі нақты міндеттерді орындаумен шектеледі.

Комиссиялар жекелеген конституциялық өкілеттіктерді жүзеге асыру үшін, оның ішінде арнайы және уақытша комиссиялар ретінде құрылады және өздеріне жүктелген міндеттер орындалғанға дейін жұмыс істейді.

Жалпы алғанда, бұл жүйе заңнамалық бастамаларды жан-жақты қарастыруды қамтамасыз етіп, мемлекеттік органдар қызметіне парламенттік бақылауды күшейтеді.