Судың сұрауы күшейіп келеді

БҰҰ  деректеріне  қарағанда, бүгінде  дүниежүзінде 2 млрд-тан астам таза ауызсуға толық қол жеткізе алмай отыр. Бұл дегеніңіз – әлем халқының 25%-ы деген сөз. Дегенмен  бұл жердегі деректердің бірқатар ерекшелігі бар, яғни статистикада көрсетілген мөлшердегі  адам мүлдем сусыз отыр дегенді білдірмейді. Бірақ су сапасына қатысты мәселе бар. Айталық, 106 млн адам  суды өзендерден, көлдерден немесе су қоймаларынан тасып ішеді. 302 млн адам құдықтар мен бұлақ суын пайдаланады. 287 млн адам үйіне су әкелу үшін кемі 30 минут жол жүреді. 1,5 млрд  адамның үйіне су кіргізілмеген.  Яғни  санитарлық талаптарға сай болмауы өзекті болып тұр. Салдарынан  сапасыз судың кесірінен әлемді күн сайын 5 жасқа толмаған мыңға жуық бала өмірден өтеді.  Сонымен қатар  жалпы саны 2,4 млрд адам су көздері өте тапшы, «су стресі бар»  аймақтарда өмір сүреді. Ал 2050 жылға қарай әлем халқының  жартысынан астамы су тапшылығын сезінуі мүмкін.

Бұл жағдай  Қазақстанның су мәселе­сіне  назар аударуға шақырған  баста­масының  құнын арттырып отыр. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев  БҰҰ аясында  Халықаралық су ұйымын құру бастамасын ұсынды. Сонымен қатар барлық ірі халықаралық жиындарда Каспий, Арал және трансшекаралық өзендер, су мәселе­сін көтеріп келеді. Мемлекет басшысы  су қауіпсіздігін аймақтық, жергілікті  экологиялық  мәселе ретінде ғана емес,  жаһандық қатер ретінде бағалайды. БҰҰ жанынан Халықаралық су ұйымын құру арқылы мемлекеттердің су ресурстарын  басқарудағы  ынтымақтастығын арттыру,  климат  өзгерісінің  зардабын  төмендету, суға байланысты туындауы мүмкін  жанжалдардың алдын алу көзделеді.  Сондықтан бұл бастаманы халықаралық сарапшылар  өзекті  ұсыныс  ретінде бағалап отыр.

2024 жылы Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев пен Франция Президенті Эммануэль Макронның бірлескен бастамасы нәтижесінде One Water Summit жиыны өткен еді. Биыл желтоқсанда Абу-Дабиде UN Water conference-2026  деп аталатын басқосу өтеді. Мұндай іс-шаралардың барлығы  су тапшылығының алдын алуды, суды үнемдеуді көздейді. Өйткені  суға қатысты мәселелер күрделене түссе, зардап шегу ықтималдығы бар мемлекеттердің қатарына Қазақстан да кіреді. Еліміздегі өзендердің  шамамен 60%-ы шетелдерден келеді. Ауызсу ғана емес, ауыл шаруашылығына қажет су тапшылығы да күн өткен сайын күшейе беруі мүмкін. Сондықтан адамзат мұндай жағымсыз құбылыстың зардабын төмендетуге қазірден бастап  көңіл бөлуі керек. Қазақстанның жаһандық деңгейде бастама көтеріп, су  үшін шырылдауының мәні осында. 

Әлбетте, бұл жерде Қазақстан  тек ұсыныс айтып қана  қойған жоқ. Ел ішінде де суды үнемдеуге көңіл бөліп жатыр. Ресми мәліметтерге қарағанда,  еліміздегі судың 60%-дан астамын ауыл шаруашылығы саласы тұтынады. Сондықтан ең алдымен агросекторда суды үнемдеу  дағдысы қалыптасуы керек. Мемлекет су үнемдеу технологияларын енгізген фермерлер шығынының 80%-ын  субсидия арқылы өтеуге  бел буып отыр. Мұндай жүйе орнатқан шаруалардың суға төлейтін тарифіне субсидия көлемі 85%-ға жеткізілді. Су үнемдейтін технология  қолданылатын алқаптар көлемін 2030 жылға қарай 1,3 миллион гектарға  жеткізуді жоспарлап отыр.  Бұл дегеніңіз жылына 2,2 млрд  текше  метр суды  үнемдеуге мүмкіндік береді. Жаңа Су кодексіне сәйкес өндірістердің  суды қайта пайдалану тетігі де қалыптастырылды. Сала цифрлан­дырылып жатыр.  Яғни Қазақстан  жаһан жұртын су үнемдеуге  шақыруды өз ісімен де бекемдеп отыр. Сондықтан  суды үнемдеуге бағытталған  жаһандық бастаманы қолдайтын,  іске асыруға ұмтылатын мемлекеттер мен  халықаралық ұйымдардың да  қарасы  аз болмайды деген  үміт бар. Адамзат  судың қадірін күн өткен сайын жете түсіне берері сөзсіз.

А.Сұлтан