Тосын апатқа тосқауыл керек

Иә, жаз бастала салысымен Қа­зақ­станның кейбір ай­мақ­­­­тарын аптап ыстық қысып, ыстықтың өртке ұласу мүмкіндігі байқалып жа­тады.  Көктемде қарғын судан қауіптенсек, жазда орман мен да­ланы өрт жалмап кету қаупі кү­шейеді.  Кейінгі жылдары түрлі апаттардың жиілегені туралы пікір де көбейді. Мамандар мұны кли­маттың өзгеруімен байланыс­тырса, инфрақұрылымның әл­сіз­дігін алға тартатындар да бар. Ал статистика не дейді? Төтенше жағ­дайлар министрлігінің мәлі­ме­тіне сүйенсек, қауіптің басты се­бебі көп жағдайда адамның өзі сияқты.

Биыл алғашқы жарты­жыл­дық­тағы өрт статистикасы көңілге медеу боларлықтай. Жыл басынан бері республика ау­­мағында бір ғана дала өрті тір­кел­ген. Жалын шарпыған аумақ – 500 гектар. Өткен жыл­дың осы ке­зеңімен са­лыс­тыр­ғанда өрт са­ны 13 есеге, ал өртен­ген аумақ кө­лемі 9 есеге азай­ған. Ал 2025 жылы 37 дала өрті тір­­­­­келген екен. Оның 24-і, яғни 64 пайызы адамның салғырт әре­кетінен болған. Олардың қа­тарында құрғақ шөпті өртеу, от­пен абайсыз жұмыс істеу, тех­никалардың ақаулы ұшқын сөн­дір­гіштері бар. Ал найзағайдан бол­ған өрттердің үлесі небәрі 16 пайызды құраған. Бұл дерек табиғаттан бұрын адамның жауап­кершілігі маңызды еке­нін аңғартады. Басында айтқа­ны­мыз­дай, сөндірілмеген темекі тұ­қы­лы немесе рұқсатсыз жағылған от жүздеген гектар жерді күлге ай­налдырып жіберуі мүмкін.

Өрттен сақтаудың тәсілі қандай?

Өрт қаупі жоғары маусым бас­талмай жатып Төтен­ше жағдайлар министрлігі Экология және табиғи ресурстар ми­нистрлігімен бірлесіп арнайы іс-шаралар жоспарын бекітеді. Бұған қоса Қорғаныс министрлігі, Ішкі істер министрлігі және Ұлт­тық қауіпсіздік комитетімен та­­биғи өрт кезінде бірлесіп әре­­кет ету алгоритмдері қайта пы­­­­­сықталады. Жоспарлар мен ал­го­ритмдерді тәжірибе жүзінде пы­сықтау үшін жыл сайын рес­­­­публикалық командалық-шта­б­тық оқу-жаттығулар, транс­ше­каралық ынтымақтастық ая­сын­да Ресей, Қырғызстан және Өз­бекстан ТЖМ бөлімшелерімен бір­лескен оқу-жаттығулар ұйым­дастырылатыны тағы бар. Сонымен қатар жергілікті атқарушы органдардың табиғатты қорғау және орман мекемелерімен қо­сым­ша 213 өрт-тактикалық оқу-жаттығу өткізілген.

Қазір республика бойын­ша ірі табиғи өрттерді сөндіруге 50 мың­нан астам адам мен 10 мыңнан аса техника жұмылдыру көзделген. Өрт қаупі жоғары аймақтарда су төгетін құрылғылары бар авиация кезекшілікке қойылып, жыл сайын халықаралық оқу-жат­тығулар ұйымдастырылады. Бұл – қауіпке қарсы әрекет ету ға­на емес, оның алдын алуға ба­ғыт­тал­ған кешенді жүйе. Бүгінде апатпен күрес бұрын­ғыдай тек өрт сөндірушілердің тәжірибесіне ғана сүйенбейді. Сандық технологиялар құт­қару­шылардың басты көмекшісіне айналып келеді. 

«Мамандар ғарыштық мониторинг арқылы өрт ошақтарын үздіксіз бақылап отыр. Сонымен бірге «ТЖ Геоақпараттық жүйесі» ауа райын, өсімдік жамылғысын және елді мекендердің орналасуын саралап, өрттің қай бағытта та­ралуы мүмкін екенін алдын ала болжайды. Ал өңірлердегі нақ­ты ахуалды бақылауға бүгінде 218 ұш­қышсыз ұшу аппараты тар­тыл­ған. Дрондардан алынған бейне тікелей эфирде көрсетіліп, шешім қабылдау уақытын қысқартады.

Бұдан бөлек, Tasqyn ақпарат­тық жүйесіне енгізілген ELMFIRE математикалық моделі өрттің таралу сценарийін автоматты түрде есептеп береді. Желдің бағыты, жер бедері, өсімдік жамылғысы мен топырақтың ылғалдылығы ес­керілетін бұл жүйе қай елді ме­кенге қауіп төніп тұрғанын алдын ала анықтай алады. Басқаша айт­қанда, өрт шыққаннан кейін емес, оның қайда бет алаты­нын алдын ала болжауға мүм­кін­дік туып отыр», – дейді Тө­тен­­ше жағдайлар министрлігі Өрт­ке қарсы қызмет комитеті төрағасының орынбасары Руслан Қайрақбаев. 

Ең негізгі мәселе – уақыт

Көп­шілік өрттің ұзақ сөн­­­­беуін техника тап­шы­­­­­­лығымен байланыстырады. Алайда жауапты мекеме не­гізгі қиындық басқа екенін ай­тады. Ірі өрттердің ұзаққа со­­­­зылуына кө­біне өрттің кеш анық­талуы, ха­бардың уақытында беріл­меуі, желдің күшеюі және елді мекен­дер­дің шалғай орналасуы әсер етеді.

Мәселен, өткен жылы Ақтөбе мен Қостанай облыстарындағы ірі өрт бірнеше тәуліктен кейін ғана толық ауыздықталған. Кей жағ­дайда жергілікті атқарушы ор­гандардың кеш әрекет етуі мен минералданған қорғаныс жо­лақтарының жеткіліксіздігі де жағдайды күрделендірген. Ал өртпен күресте әр минут маңыз­ды. 

Өрттің алдын алуда бақылау да күшейген. Биыл республика бойын­ша 651 мобильді топ құ­ры­лып, олардың құрамында 3 684 маман жұмыс істеген. Орман­ды және далалы аумақтарда 7 мың­нан астам профилактикалық рейд ұйымдастырылған.

Нәтижесінде, өрт қауіпсіз­дігі талаптарын бұзғаны үшін 2 521 адам әкімшілік жауап­кер­шілікке тартылып, жалпы кө­лемі 43 миллион теңгеден ас­там айыппұл салынған. Елді ме­кендер қауіпті кезеңге дайын бол­мағаны үшін республика бойын­ша жергілікті атқарушы ор­ган­дарға 2 298 ескерту берілген.

Айта кетейік, Әкімшілік құ­қық бұзушылық туралы кодекс­тің 410 бабына сәйкес, өрт қауіп­­­­сіздігі талаптарын бұзғаны үшін әкімшілік жауапкершілік көз­делген. Жеке тұлғаларға ес­кер­ту не­месе 5 айлық есептік көр­сет­кіш мөлшерiнде айыппұл, лауа­­­­­­­­зымды адамдарға, шағын кәсіпкерлік су­бъек­тілеріне немесе ком­мер­циялық емес ұйымдарға – 15 АЕК, орта кә­сіпкерлік су­бъек­ті­леріне – 50 АЕК,  ал iрi кә­сiп­­­керлiк субъектiлерiне 150 АЕК мөлшерiнде айыппұл са­­­лы­нады. Айыппұлдар сома­сы құ­қықбұзушылықтар қай­та­­лан­­ған кезде жә­не адам ден­сау­­лығына зиян келтірілген не­ме­се елеу­лі залал келтірілген жағ­дай­да ұлғайтылады. Дегенмен айыппұлдың өзі мәселені толық шешпейтінін ескеруіміз ке­рек. Өйткені  өрттің алдын алу­дың ең тиімді жолы – әр аза­маттың қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру.

Су тасқыны да маңызын жойған жоқ

Көктем сайын жұртты алаң­да­татын тағы бір мәселе – су тас­­­­­қыны. Өткен жылы көктемде Ақмола, Абай және Маңғыстау об­лыстарында жүзден астам тұр­ғын үй мен жүздеген аула су ас­тында қалған еді. Нақтылап айт­қанда, осы облыстарда 119 же­ке тұрғын үй мен Ақмола және Сол­түстік Қазақстан облыстарын­да 183 саяжай үйін су басқан бо­ла­тын. 

Ал биыл су тасқыны са­лыс­тыр­малы түрде тұрақты. Рес­пуб­лика бойынша тек Семей қаласында 6 тұрғын үйді су бас­қан. Әрине бұл мәселе толық ше­шілді деген сөз емес. Бірақ алдын алу шараларының да нақты нәтиже бере бастағанын жоққа шығаруға болмайды.

«Өңірлерде жүздеген шақы­рым бөгет тұрғызылып, өзен арналары тазартылып, жағалаулар бекітілді. Су өткізу құрылыстары жаңартылып, қорғаныс дамбалары салынды. Су тасқынының салдарын жою үшін республика бойынша азаматтық қорғау қызметтерінің күштері мен құ­рал­дары жоғары дайындық ре­жиміне келтірілді. Жалпы са­ны 39 мыңнан астам маман, 12 мыңнан аса арнайы техни­ка, 4 мыңнан астам су сору құ­ра­лы және 700 жүзу құралы са­қа­дай сай әзірленді. Сонымен қатар Төтенше жағдайлар ми­нистрлігінің резервінде 930 құт­қарушы, 113 түрлі мақсаттағы тех­ника, 99 су сору құралы мен 35 жүзу құралы дайын тұрды. Төтенше жағдай туындаған жағдайда тұрғындарды қауіпсіз жерге көшіру үшін республика бойынша 3 мыңнан астам уақытша орналастыру пункті ал­дын ала даярланды», – дейді Төтенше жағдайлар министрлігі Төтенше жағдайлардың алдын алу комитеті төрағасының орын­ба­сары Әсет Жылқайдаров.

Егер дала өрттерінде адам фак­торы басым болса, сел қаупінің артуына климаттың өз­геруі көбірек ықпал етеді. Ма­ман­дардың айтуынша, таулы өңірлердегі мұздықтардың жылдам еруі жаңа мұздық көлдердің пайда болуына және бұрыннан бар көлдердегі су көлемінің артуына себеп болып отыр. Бұл өз кезегінде сел жүру қаупін кү­шей­теді. Мысалы, биыл мамыр айын­да Алматы қаласының Нау­рызбай ауданында жаңбырлық сел тіркелген. Абырой болғанда, адам шығыны жоқ. Қазір Алматы, Жетісу, Жамбыл, Түркістан, Шығыс Қазақстан және Абай об­лыстары сел қаупі жоғары ай­мақтардың қатарында.

Төтенше жағдайлар саласында кейінгі жылдары пайда болған ең маңызды ұстаным – апатты жоюдан бұрын оның алдын алуға ба­сымдық беру. «Ауыл құтқарушылары» бағ­дарламасы аясында 200 жаңа ерік­т­і өрт сөндіру бекеті ашылған. Со­лайша шалғай ауылдарда  өртке қарсы инфрақұрылым қа­лыптасып келеді. Сандық тех­но­логиялар енгізіліп, бақылау күшейгенін жоғарыда айттық.

Дегенмен кез келген жүйе­нің тиімділігі қоғамның жауап­кер­ші­лігімен өлшенеді. Бүгінгі статис­тика табиғи апаттардың едәуір бө­лігін болдырмау мүмкіндігі бар екенін көрсетіп отыр. Бір қа­рағанда, ұсақ көрінетін қауіп­сіздік ережесін сақтау – мың­даған гектар жерді, ондаған елді ме­кенді және ең бастысы, адам өмі­рін сақтап қалуы мүмкін. Та­биғаттың тосын мінезін өзгерту мүм­кін емес. Бірақ оған дайын болу мемлекетке де, қоғамға да міндеттеледі. 

Айгүл СЕЙІЛ